Resultatrapport 2008/2009

Rapporteringa tek utgangspunkt i dei delmåla som vart presenterte i St.prp. nr. 1 (2007-2008).

Gode moglegheiter for mødrer og fedrar til å kombinere yrkesaktivitet og småbarnsomsorg

Vidareføre ei fleksibel og brukarvennleg foreldrepengeordning

51 575 kvinner mottok foreldrepengar ved fødsel i 2008, 1 292 fleire enn i 2007. 2 678 mødrer og 2 167 fedrar brukte gradert uttak av foreldrepengar ved fødsel i 2008, ein auke frå 2006 på 183,4 prosent for mødrene og på heile 464,3 prosent for fedrane. Dette har samanheng med meir fleksible reglar for gradert uttak av foreldrepengar frå 1. januar 2007.

Det er likevel berre 5,4 prosent av fedrane og 5,2 prosent av mødrene med foreldrepengar ved fødsel som bruker gradert uttak. 24,8 prosent av mødrene og 21,7 prosent av fedrane med gradert uttak tek ut foreldrepengar med 50 prosent i kombinasjon med 50 prosent arbeid.

Få fleire menn til å ta ut meir enn fedrekvoten

6 638 fedrar tok ut foreldrepengar ved fødsel ut over fedrekvoten i 2008, det vil seie i om lag 16,5 prosent av dei tilfella der mor òg har betalt foreldrepermisjon. At ein så liten del av fedrane tek permisjon ut over fedrekvoten, må mellom anna sjåast i samanheng med at rettane til fedrane i stor grad er bestemte av kva mor gjer etter fødselen. For at far skal kunne ta ut foreldrepengar må mor ut i arbeid, ta offentleg godkjent utdanning på heiltid, ta offentleg godkjent utdanning i kombinasjon med arbeid som til saman gir heiltid, vere for sjuk til å ta seg av barnet eller vere innlagd i helseinstitusjon. Ulike undersøkingar (AFI-rapport 2/2008, NAV-rapport 2/2009) tyder på at også andre forhold enn utforminga av regelverket påverkar korleis foreldra deler permisjonen mellom seg. Mellom anna opplever ein del fedrar motstand frå arbeidsplassen om dei ønskjer å ta ut meir enn fedrekvoten. Det er også slik at foreldra sjølve oftare legg vekt på at far sin arbeidssituasjon gjer det vanskeleg for han å ta ut lengre permisjon, enn omvendt. Foreldra sine haldningar elles spelar også inn.

Det var 1 075 fedrar som tok ut foreldrepengar på sjølvstendig grunnlag i 2008, mot 1 338 i 2006. Dette gjeld tilfella der far, men ikkje mor, har rett til foreldrepengar. 78 prosent av desse fedrane tok ut meir enn 30 dagar i 2008, mot 76 prosent i 2006.

Utvida rettar for fedrar frå 1. juli 2009

Fedrekvoten er utvida frå seks til ti veker for barn fødde 1. juli 2009 eller seinare. Den samla stønadsperioden er samtidig utvida med to veker, til 46 veker med full lønnsdekning eller 56 veker med 80 prosent lønnsdekning. Endringane går fram av Ot.prp. nr. 56 (2008-2009).

For barn fødde 1. juli 2009 eller seinare er stønadsperioden der berre far har tent opp rett til foreldrepengar, utvida med åtte veker, frå 29/39 veker til 37/47 veker. Tidlegare blei stønadsperioden i desse tilfella redusert med det veketalet som er øyremerkt for mor, og vekene som er øyremerkte for far (fedrekvoten). Ein går no bort frå at fedrekvoten skal trekkjast frå der berre far har rett til foreldrepengar. Fedrar sin rett til foreldrepengar på sjølvstendig grunnlag er med dette forbetra og foreldrepengeregelverket gjort enklare og meir brukarvennleg. Endringane går fram av Ot.prp. nr. 56 (2008-2009).

For barn fødde 1. juli 2009 eller seinare kan far ta ut foreldrepengar som ikkje er fedrekvote, dersom mor deltek i introduksjonsprogram for nykomne innvandrarar eller i kvalifiseringsprogram for personar med vesentleg nedsett arbeids- og inntektsevne . Fedrar i familiar der mor deltek i eit av programma, får same moglegheit til å ta ut foreldrepengar som i familiar der mor er i arbeid eller under utdanning. Endringa inneber ei styrking av fedrar sin rett til å ta ut foreldrepengar. På same tid gjer ein det enklare for kvinner som får barn, å delta i programma. Endringane går fram av Ot.prp. nr. 56 (2008-2009).

Departementet har, saman med Arbeids- og velferdsetaten, starta eit arbeid for å styrkje informasjonen til foreldre om korleis dei kan dele stønadsperioden mellom seg. Arbeids- og velferdsetaten har mellom anna laga ei ny side retta mot fedrar på heimesidene sine.

Departementet har òg hatt eit møte med partane i arbeidslivet om tiltak for meir familievennlege arbeidsplassar, og om kva som kan gjerast for å fremme fedrar sine uttak av foreldrepengar.

Styrkje rettane til sjølvstendig næringsdrivande

Frå 1. juli 2008 fekk sjølvstendig næringsdrivande rett til foreldrepengar og svangerskapspengar med 100 prosent dekningsgrad, avgrensa oppover til 6G. Tidlegare hadde sjølvstendig næringsdrivande rett til 65 prosent dekning og måtte teikne og betale ei tilleggsforsikring om dei ville ha 100 prosent dekning. Endringa gjeld òg sjølvstendig næringsdrivande fedrar, som er sikra 100 prosent dekning under uttak av fedrekvoten og under foreldrepengeuttak som ikkje er fedrekvote.

Mål og strategiar

For 2010 blir følgjande mål prioriterte:

Ei god foreldrepengeordning for mødrer og fedrar

Fleire fedrar får rett til fedrekvote

Gi fedrar rett til fedrekvote der mor har tent opp rett til foreldrepengar i mindre enn halv stilling

Departementet føreslår å gi fedrar som har tent opp rett til foreldrepengar rett til fedrekvote når mor har tent opp rett til foreldrepengar i mindre enn halv stilling. I dag er det eit vilkår for rett til fedrekvote at begge foreldra har tent opp rett til foreldrepengar og at yrkesaktiviteten til mor i oppteningstida har svart til minst halv stilling. At fedrar tidleg tek ansvar for barneomsorg, er viktig for å etablere god kontakt mellom far og barn og gjere tilknytinga til arbeidslivet for fedrane og mødrene meir lik. Fedrekvoten har vist seg effektiv for å auke fedrane sin bruk av foreldrepengar. Forslaget inneber at det vil føreliggje rett til fedrekvote i alle tilfelle der begge foreldra har tent opp rett til foreldrepengar. Endringa vil gi om lag 1 500 fleire fedrar rett til fedrekvote. Departementet føreslår at endringa skal gjelde for fødslar og omsorgsovertakingar frå og med 1. juli 2010. Departementet vil fremme ein odelstingsproposisjon med forslag til nødvendige lovendringar.

Departementet vil òg arbeide for at fleire fedrar enn i dag tek ut ein større del av foreldrepengeperioden enn fedrekvoten. I regjeringa sin handlingsplan for meir entreprenørskap blant kvinner går eitt av tiltaka som BLD har ansvar for på dette. Det går fram av handlingsplanen at departementet i samarbeid med Arbeids- og velferdsetaten vil styrkje informasjonen til foreldra om korleis dei kan fordele stønadsperioden seg imellom. I St.meld. nr. 8 (2008-2009) Om menn, mannsroller og likestilling går det òg fram at regjeringa vil samarbeide med partane i arbeidslivet for å styrkje informasjonen om arbeidstakarane sine rettar med omsyn til å tilpasse arbeid til familieliv, og for å utforme tiltak som stimulerer arbeidsgivarar til å ha ein personalpolitikk med bevisste strategiar for permisjonstakarar og arbeidstakarar med barn.

Departementet vil i samarbeid med organisasjonane i arbeidslivet arrangere ein konferanse i 2010. Konferansen skal bidra til å fremme eit meir familievennleg arbeidsliv mellom anna ved betre informasjon og gode eksempel. Tiltak for å støtte opp om moglegheitene fedrar har til å ta ut meir av foreldrepengane vil òg vere viktige for å fremme eit meir familievennleg arbeidsliv.

Fleire foreldre får rett til foreldrepengar ved at arbeidsavklaringspengar gir opptening

I 2008 blei det vedteke å innføre ein ny stønad, arbeidsavklaringspengar, som skal erstatte attføringspengar, rehabiliteringspengar og tidsavgrensa uførestønad. Det blei samtidig vedteke at arbeidsavklaringspengar skal gi oppteningsrett til foreldrepengar. Innføring av ordninga med arbeidsavklaringspengar er utsett til 1. mars 2010. Endringa vil gi fleire mødrer og fedrar rett til foreldrepengar enn i dag og leggje langt betre til rette i samband med fødsel for familiar der ein av foreldra er ute av arbeid på grunn av helseproblem. Forslaget vil òg gi eit enklare og meir konsistent regelverk.

Stans av offentlege ytingar ved barnebortføring

Utgreiinga om å halde tilbake offentlege ytingar, mellom anna foreldrepengar, og barnebidrag ved barnebortføring er sendt ut til offentleg høyring med høyringsfrist 1. november 2009. Sjå også omtale under kap. 841 Samliv og konfliktløysing, kap. 844 Kontantstøtte og kap. 845 Barnetrygd.

Nærmare om budsjettforslaget

Stønadene under kap. 2530 Foreldrepengar er heimla i folketrygdlova kap. 14 Ytelser ved svangerskap, fødsel og adopsjon.

Mål

Stønadene under dette kapitlet skal kompensere for bortfall av inntekt i samband med svangerskap, fødsel og adopsjon og sikre støtte til kvinner som ikkje har tent opp rett til foreldrepengar.

Tildelingskriterium

Tildelingskriterium er omtalte under dei enkelte budsjettpostane nedanfor.

Oppfølging og kontroll

Foreldrepengar blir forvalta av Arbeids- og velferdsetaten, jf. tilsvarande punkt under kap. 844 Kontantstøtte.

Budsjettforslag 2010

Departementet føreslår å gi fedrar rett til fedrekvote òg der mora har tent opp rett til foreldrepengar i mindre enn halv stilling, med verknad for barn fødde eller adopterte frå og med 1. juli 2010. Kostnadene i 2010 er rekna til 10 mill. kroner. Overslaget byggjer på dagens omfang av uttak av fedrekvoten. Heilårseffekten er rekna til mellom 40 og 75 mill. kroner.

Frå 1. mars 2010 blir periodar med mottak av arbeidsavklaringspengar rekna med i oppteningstida for rett til foreldrepengar. Stønadsmottakar må ha arbeidsavklaringspengar i minst seks av dei siste ti månadene før stønadsperioden tek til, for å få utbetalt foreldrepengar på grunnlag av denne ytinga aleine. Meirutgiftene over dette kapitlet i 2010 er anslått til 12 mill. kroner, medan heilårseffekten er 100 mill. kroner. Anslaget er vidare auka med 258 mill. kroner grunna følgjande tiltak sett i verk frå 1. juli 2009: Utvida fedrekvote til 10 veker (253,5 mill. kroner), innføring av rett til foreldrepengar til fedre der mor deltar i introduksjonsprogram for nyankomne innvandrarar eller kvalifiseringsprogram for personar med vesentleg nedsett arbeids- og inntektsevne (2,5 mill. kroner) og auka stønadsperiode når berre far har rett til foreldrepengar (2 mill. kroner), jf. Ot.prp. nr. 56 (2008-2009).

Det er lagt til grunn ein vekst i foreldrepengegrunnlaget tilsvarande anslaget på den generelle lønnsveksten frå 2009 til 2010.

Budsjettforslaget byggjer mellom anna på tal frå Statistisk sentralbyrå sin siste befolkningsframskriving.