Programområde 28

Programkategori 28.50 Stønad ved fødsel og adopsjon

Programkategorien omfattar folketrygda sine stønader i samband med svangerskap, fødsel og adopsjon. Det er i dei seinare åra gjort endringar i foreldrepengeordninga for å styrkje fedrane sine rettar og dermed bidra til meir likestilt foreldreskap. Fedrekvoten er utvida, og fleire fedrar har fått rett til fedrekvote. Det er eit høgt prioritert mål at fedrane skal ta ut meir foreldrepermisjon; det er bra både for far, mor og barn og bidreg til likestilling mellom foreldra.

Mål

For 2011 blir følgjande mål prioritert:

Hovudmål

Delmål

3. Likestilling mellom kvinner og menn i familie-, arbeids- og samfunnsliv

3.7: Ei foreldrepengeordning som bidrar til å fremme likestilt foreldreskap

Resultatrapport og strategiar

Delmål 3.7: Ei foreldrepengeordning som bidreg til å fremme likestilt foreldreskap

Resultatrapport 2009/2010

Rapporteringa tek utgangspunkt i dei delmåla som blei presenterte i St.prp. nr. (2008–2009).

Fleire fedrar tek meir permisjon

I 2009 tok 43 179 fedrar ut foreldrepengar ved fødsel. Det var 2997 (7,5 prosent) fleire enn i 2008.

Same året tok 7 426 fedrar ut foreldrepengar ut over 6 veker fedrekvote, det vil seie i om lag 17,2 prosent av dei tilfella der mor òg har betalt foreldrepermisjon.

Det var 1 083 fedrar som tok ut foreldrepengar på sjølvstendig grunnlag i 2009, omtrent same talet som i 2008. Dette gjeld tilfella der far, men ikkje mor har tent opp rett til foreldrepengar. For at far skal kunne ta ut foreldrepengar som ikkje er fedrekvote, må mor gå ut i arbeid, ta offentleg godkjend utdanning på heiltid, ta offentleg godkjend utdanning i kombinasjon med arbeid som til saman gir heiltid, vere for sjuk til å ta seg av barnet eller vere innlagd i helseinstitusjon. Av fedrane som tok ut foreldrepengar på sjølvstendig grunnlag, tok 78,6 prosent ut meir enn 30 dagar, omtrent som i 2008.

For å betre kunnskapen om kva høve fedrar har til å ta ut foreldrepermisjon, har Arbeids- og velferdsdirektoratet publisert ein kort informasjonsfilm om fedrar og foreldrepengar. Filmen ligg på nettstaden til NAV og finst òg med engelsk teksting. Departementet arrangerte i januar 2010 ein konferanse om familievennleg arbeidsliv. Konferansen blei arrangert i samarbeid med ti av dei største arbeidslivsorganisasjonane og tok mellom anna føre seg kva som kan gjerast for å fremme fedrar sitt uttak av foreldrepengar. Jamfør omtale under programkategori 11.10, målet om Eit familievennleg arbeidsliv.

Utvida rettar for fedrar

Fedrekvoten er utvida frå seks til ti veker for fødslar og omsorgsovertakingar frå 1. juli 2009. Den samla stønadsperioden er samtidig utvida med to veker, til 46 veker med full lønnsdekning eller 56 veker med 80 prosent lønnsdekning. Endringane går fram av Ot.prp. nr. 56 (2008–2009). Da fedrekvoten oftast blir nytta mot slutten av stønadsperioden, ventar ein ikkje å sjå verknaden av endringa før i andre kvartal av 2010. Full verknad av endringa er først venta i 2011.

For barn fødde 1. juli 2009 eller seinare, er stønadsperioden der berre far har tent opp rett til foreldrepengar, utvida med åtte veker, frå 29/39 til 37/47 veker. Far kan ta ut foreldrepengar på sjølvstendig grunnlag dersom mor deltek i introduksjonsprogram for nykomne innvandrarar eller i kvalifiseringsprogram for personar med vesentleg nedsett arbeids- og inntektsevne. Endringane gir fedrar styrkt rett til å ta ut foreldrepengar. Endringane går fram av Ot.prp. nr. 56 (2008–2009).

Med verknad for fødslar og adopsjonar frå og med 1. juli 2010 er regelverket endra slik at det ikkje lenger er noko krav at mor har arbeidd i minst halv stilling for at far skal ha rett til fedrekvote. Endringa inneber at det er rett til fedrekvote i alle tilfelle der begge foreldra har tent opp rett til foreldrepengar. Om lag 1 500 fleire fedrar får rett til fedrekvote. Lovendringa går fram av Prop. 80 L (2009–2010).

Fleksibelt uttak av foreldrepengar

Det var 3285 mødrer og 3667 fedrar som nytta ordninga med gradert uttak av foreldrepengar ved fødsel i 2009, noko som var 23 prosent fleire mødrer og heile 69 prosent fleire fedrar enn i 2008.

Sjølvstendige næringsdrivande sin bruk av foreldrepengar og svangerskapspengar

Frå 1. juli 2008 fekk sjølvstendig næringsdrivande same rett til foreldrepengar som arbeidstakarar. I 2009 mottok 3 665 sjølvstendige foreldrepengar ved fødsel, 1 529 mødrer og 2 136 fedrar. Dette var ein auke på høvesvis 12,7 og 12,3 prosent frå 2008. 161 kvinner mottok svangerskapspengar, noko som var 69,5 prosent fleire enn i 2008.

Fleire foreldre får rett til foreldrepengar ved at arbeidsavklaringspengar gir opptening

Den 1. mars 2010 blei den nye stønaden arbeidsavklaringspengar innført. Stønaden erstattar attføringspengar, rehabiliteringspengar og tidsavgrensa uførestønad. I motsetnad til desse ytingane gir arbeidsavklaringspengar oppteningsrett til foreldrepengar. Endringa gir fleire mødrer og fedrar rett til foreldrepengar, og i samband med fødsel legg ho langt betre til rette for familiar der ein av foreldra er ute av arbeid på grunn av helseproblem. Forslaget vil òg gi eit enklare og meir konsistent regelverk.

Tabell 3.16 Fødslar og bruk av foreldrepengeordninga i 2008 og 2009

2008

2009

Endring 2008/2009

Talet på fødslar

59 655

60 931

1 276

Talet på levandefødde barn

60 497

61 807

1 310

Talet på kvinner som avslutta minst ein periode med foreldrepengar ved fødsel

51 575

54 474

2 889

- av desse med 80 prosent lønnskompensasjon

35 511

35 913

402

Talet på menn som avslutta minst ein periode med foreldrepengar ved fødsel

40 183

43 179

2 996

- av desse med permisjon i inntil 24 dagar

9 941

10 859

918

- av desse med permisjon i 25 dagar

1 076

998

-78

- av desse med permisjon i 26–29 dagar

756

777

21

- av desse med permisjon i 30 dagar

21 772

23 119

1 347

- av desse med permisjon i 31–39 dagar

1 182

1 290

108

- av desse med permisjon i 40–49 dagar

1 485

1 696

211

- av desse med permisjon i 50 dagar

276

321

45

- av desse med permisjon i 50–59 dagar

740

914

174

- av desse med permisjon i 60 dagar eller meir

2 955

3 205

250

Gjennomsnittleg foreldrepengegrunnlag ved fødsel for kvinner (kr)

283 390

300 699

17 309

Gjennomsnittleg foreldrepengegrunnlag ved fødsel for menn (kr)

357 850

371 287

13 437

Talet på kvinner med gradert uttak av foreldrepengar ved fødsel

2 678

3 285

607

Talet på menn med gradert uttak av foreldrepengar ved fødsel

2 167

3 667

1 500

Talet på fødslar utanfor institusjon

211

161

-50

Talet på kvinner med svangerskapspengar

2 372

2 977

605

- av desse sjølvstendig næringsdrivande

95

161

66

Talet på kvinner som avslutta minst ein periode med foreldrepengar ved adopsjon

416

335

-81

- av desse med 80 prosent lønnskompensasjon

300

210

-90

Talet på menn som avslutta minst ein periode med foreldrepengar ved adopsjon

338

264

-74

- av desse med permisjon i inntil 24 dagar

101

80

-21

- av desse med permisjon i 25 dagar

11

3

-8

- av desse med permisjon i 26–29 dagar

5

5

0

- av desse med permisjon i 30 dagar

128

88

-40

- av desse med permisjon i 31–39 dagar

14

13

-1

- av desse med permisjon i 40–49 dagar

16

16

0

- av desse med permisjon i 50 dagar

0

4

4

- av desse med permisjon i 50–59 dagar

7

4

-3

- av desse med permisjon i 60 dagar eller meir

56

51

-5

Gjennomsnittleg foreldrepengegrunnlag ved adopsjon for kvinner (kr)

310 399

388 433

28 034

Gjennomsnittleg foreldrepengegrunnlag ved adopsjon for menn (kr)

361 208

374 175

12 967

Talet på kvinner med gradert uttak av foreldrepengar ved adopsjon

85

73

-12

Talet på menn med gradert uttak av foreldrepengar ved adopsjon

41

46

5

Talet på kvinner med eingongsstønad ved fødsel

11 328

12 189

861

Talet på menn med eingongsstønad ved fødsel

15

17

2

Talet på kvinner med eingongsstønad ved adopsjon

6

1

-5

Talet på menn med eingongsstønad ved adopsjon

0

0

0

Talet på menn med minst ein dag med foreldrepengar ved fødsel utan rett til fedrekvote (mor har hatt eingongsstønad / mor har hatt ein stillingsdel på under 50 prosent før fødsel)

1 075

1 083

8

- av desse med permisjon i inntil 24 dagar

146

138

-8

- av desse med permisjon i 25 dagar

10

6

-4

- av desse med permisjon i 26–29 dagar

23

24

1

- av desse med permisjon i 30 dagar

57

64

7

- av desse med permisjon i 31–39 dagar

74

64

-10

- av desse med permisjon i 40–49 dagar

84

91

7

- av desse med permisjon i 50 dagar

8

9

1

- av desse med permisjon i 50–59 dagar

53

62

9

- av desse med permisjon i 60 dagar eller meir

620

625

5

* Nokre av tala for 2008 er endra i høve til Prop. 1 S (2009–2010) BLD.

Strategiar og tiltak

Fedrekvoten er eit av dei viktigaste tiltaka for å auke fedrars uttak av foreldrepengar. Fedrars deltaking i omsorga for barnet i det første leveåret er viktig for tidleg å etablere god kontakt mellom far og barn. Auka fedreuttak kan òg skape eit godt grunnlag for foreldras omsorgsdeling når barnet vert større. Auka deltaking i barneomsorga legg grunnlag for auka yrkesaktivitet blant mødrer og for eit meir likestilt foreldreskap. I 2011 vil regjeringa utvide fedrekvota ytterlegare, frå ti til tolv veker. Den totale stønadsperioden vert utvida med ei veke øyremerka for far. Fedrekvoten vert òg utvida med ei veke innanfor gjeldande stønadsperiode. Den delen av perioden som er til valfri fordeling mellom foreldra vert dermed ei veke kortare enn i dag. Etter endringa vert fedrekvoten tolv veker av ein samla stønadsperiode på 47 eller 57 veker, avhengig av kva dekningsgrad foreldra har valt.

Ein del fedrar med eiga opptening kan ikkje ta ut foreldrepengar fordi mor ikkje har opptent rett til foreldrepengar. Desse fedrane kan heller ikkje ta ut foreldrepengar på eige oppteningsgrunnlag så lenge mor ikkje går ut i arbeid eller utdanning etter fødselen. Ei gruppe som vert ramma av dette er familiar der mor mottar uførepensjon. Her vert familien stilt særleg dårlig fordi dei ikkje kan tilpasse seg regelverket ved at mor begynner å arbeide eller studere. Regjeringa føreslår derfor at far med opptent rett til foreldrepengar skal få rett til permisjon i same veketal som fedrekvoten,12 veker, i tilfelle der mor mottar uførepensjon.

Departementet føreslår at endringane skal gjelde for fødslar og omsorgsovertakingar frå og med 1. juli 2011. Departementet vil fremme ein proposisjon for Stortinget med forslag til nødvendige lovendringar.

Foreldrepengeordninga er eit sentralt familie- og likestillingspolitisk verkemiddel. Ei god og fleksibel foreldrepengeordning gjer det mogleg for både mødrer og fedrar å halde oppe tilknytinga til arbeidslivet i småbarnsfasen og dele på omsorgsoppgåvene i heimen. For å nå målet om at ordninga skal fremme likestilt foreldreskap, er det viktig å halde fram arbeidet med å leggje til rette for og stimulere til at fedrane tek meir permisjon. Dei endringane i regelverket som er gjennomførte for å styrkje fedrane sine rettar dei siste åra, og føre til auka foreldrepengeuttak blant fedrar i 2011.

I regjeringa sin handlingsplan for meir entreprenørskap blant kvinner går eit av tiltaka ut på at BLD vil arbeide for at fleire fedrar enn i dag tek ut ein større del av foreldrepengeperioden enn fedrekvoten. Det går fram av handlingsplanen at departementet i samarbeid med Arbeids- og velferdsetaten vil styrkje informasjonen til foreldra om korleis dei kan fordele stønadsperioden seg imellom. I St.meld. nr. 8 (2008–2009) Om menn, mannsroller og likestilling går det òg fram at regjeringa vil samarbeide med partane i arbeidslivet for å styrkje informasjonen om arbeidstakarane sine rettar når det gjeld å tilpasse arbeid til familieliv, og for å utforme tiltak som stimulerer arbeidsgivarar til å ha ein personalpolitikk med bevisste strategiar for permisjonstakarar og arbeidstakarar med barn.

I St.meld. nr. 8 (2008-2009) Om menn, mannsroller og likestilling går det fram at regjeringa vil greie ut ei forenkla og likestilt foreldrepengeordning. Arbeidet med denne utgreiinga er i gang i departementet og skjer i samarbeid med Arbeids- og velferdsdirektoratet.

Nærmare om budsjettforslaget

Kap. 2530 Foreldrepengar

 

(i 1 000 kr)

Post

Nemning

Rekneskap 2009

Saldert budsjett 2010

Forslag 2011

70

Foreldrepengar ved fødsel , overslagsløyving

12 992 338

13 351 500

14 163 000

71

Eingongsstønad ved fødsel og adopsjon , overslagsløyving

418 446

409 500

405 000

72

Feriepengar av foreldrepengar , overslagsløyving

358 805

380 000

410 000

73

Foreldrepengar ved adopsjon , overslagsløyving

80 695

75 000

105 000

Sum kap. 2530

13 850 284

14 216 000

15 083 000

Stønadene under kap. 2530 Foreldrepengar er heimla i folketrygdlova kap. 14 Ytelser ved svangerskap, fødsel og adopsjon.

Mål

Stønadene under dette kapitlet skal kompensere for bortfall av inntekt i samband med svangerskap, fødsel og adopsjon og sikre støtte til kvinner som ikkje har tent opp rett til foreldrepengar.

Tildelingskriterium

Tildelingskriterium er omtalte under dei enkelte budsjettpostane nedanfor.

Oppfølging og kontroll

Foreldrepengar blir forvalta av Arbeids- og velferdsetaten, jf. tilsvarande punkt under kap. 844 Kontantstøtte.

Budsjettforslag 2011

Regjeringa føreslår å utvide stønadsperioden for foreldrepengar med ei veke øyremerka for far og å utvide fedrekvoten med ei veke innanfor gjeldande stønadsperiode, med verknad for barn fødde eller adopterte frå og med 1. juli 2011. Forslaget vil ikkje ha økonomiske konsekvensar i 2011. Heilårsverknaden av forslaget vil først kome etter nokre år, og er rekna til mellom 320 til 360 mill. kroner.

Regjeringa føreslår òg å gi fedrar med opptent rett til foreldrepengar rett til foreldrepengar i same veketal som fedrekvoten, 12 veker, i tilfelle der mor mottar uførepensjon, med verknad for barn fødde eller adopterte frå og med 1. juli 2011. Kostnadene i 2011 er rekna til 13 mill. kroner.

Post 70 Foreldrepengar ved fødsel, overslagsløyving

Foreldrepengar ved fødsel blir betalte ut etter reglane i folketrygdlova §§ 14-5 til 14-16. Det er eit vilkår for rett til foreldrepengar at stønadsmottakaren har vore yrkesaktiv med pensjonsgivande inntekt i minst seks av dei siste ti månadene før stønadsperioden tek til, jf. folketrygdlova § 14-6. Arbeidsavklaringspengar er likestilte med yrkesaktivitet etter denne regelen og gir oppteningsrett til foreldrepengar frå 1. mars 2010. Foreldrepengar dekkjer ikkje inntektstap som per år overstig seks gonger grunnbeløpet i folketrygda (6 G), jf. folketrygdlova § 14-7. Per 1. mai 2010 utgjer grunnbeløpet 75 641 kroner.

Stønadsperioden ved fødsel er 46 veker med 100 prosent lønnskompensasjon eller 56 veker med 80 prosent lønnskompensasjon, jf. folketrygdlova § 14-9. Ti av desse vekene er øyremerkte far (fedrekvoten). Sidan stønadsperioden med 100 prosent dekning er avgrensa til 46 veker, kan det maksimalt bli refundert 401 479 kroner per stønadstilfelle. Foreldra kan fordele ein større del av stønadsperioden mellom seg i samsvar med reglane i folketrygdlova § 14-13. For fødslar og omsorgsovertakingar frå og med 1. juli 2010 har far rett til fedrekvote i alle tilfella der begge foreldra har tent opp rett til foreldrepengar.

Når berre far har tent opp rett til foreldrepengar, kan han ta ut inntil 37/47 veker dersom mor etter fødselen går ut i arbeid eller utdanning eller er for sjuk til å ta seg av barnet, jf. folketrygdlova § 14-14.

For fødslar frå og med 1. juli 2011 er stønadsperioden 47 veker med 100 prosent lønnskompensasjon eller 57 veker med 80 prosent lønnskompensasjon. Tolv av desse vekene er øyremerkte far. For stønadsperiodar på 47 veker dekkjer folketrygda maksimalt 410 207 kroner per stønadstilfelle.

Foreldrepengar kan takast ut gradert i samsvar med skriftleg avtale med arbeidsgivaren om delvis arbeid, jf. vilkåra i folketrygdlova § 14-16. Folketrygdlova § 4-11 gir òg rett til å utsetje stønadsperioden når den som tek imot foreldrepengar, er i arbeid på heiltid. Uttak av foreldrepengar må vere avslutta seinast tre år etter fødselen. Under post 70 høyrer òg svangerskapspengar som blir ytte i samsvar med vilkåra i folketrygdlova § 14-4.

Post 71 Eingongsstønad ved fødsel og adopsjon, overslagsløyving

Eingongsstønad ved fødsel og adopsjon blir ytt etter reglane i folketrygdlova § 14-17 til kvinner som ikkje har tent opp rett til foreldrepengar. Eingongsstønaden blir føreslått vidareført nominelt frå 2010 til 2011, og er på 35 263 kroner. Ved fleirbarnsfødslar og fleirbarnsadopsjonar blir det ytt ein eingongsstønad per barn. Under post 71 høyrer òg stønad ved fødsel utanfor institusjon, jf. folketrygdlova § 5-13. Slik stønad blir ytt til kvinner som ikkje er innlagde på sjukehus eller fødestue i samband med fødselen. Stønaden er på 1765 kroner.

Post 72 Feriepengar av foreldrepengar, overslagsløyving

Feriepengar av foreldrepengar blir ytt i samsvar med vilkåra i folketrygdlova § 14-8. Folketrygda yter feriepengar til arbeidstakarar med 10,2 prosent av utbetalte foreldrepengar for dei første 12 vekene av kvar stønadsperiode, alternativt for 15 veker dersom det er valt redusert lønnskompensasjon (80 prosent).

Post 73 Foreldrepengar ved adopsjon, overslagsløyving

Foreldrepengar ved adopsjon blir ytt etter vilkåra i folketrygdlova §§ 14-5 til 14-16 ved adopsjon av barn under 15 år. Ved adopsjon er stønadsperioden 43 veker med 100 prosent lønnskompensasjon eller 53 veker med 80 prosent lønnskompensasjon, jf. folketrygdlova § 14-9. Fedrekvoten er på ti veker. Sidan stønadsperioden med 100 prosent dekning er avgrensa til 43 veker, kan det maksimalt betalast ut 375 296 kroner per stønadstilfelle. Sjå elles omtalen under post 70. For omsorgovertaking frå og med 1. juli 2011 er stønadsperioden 44 veker med 100 prosent lønnskompensasjon eller 54 veker med 80 prosent lønnskompensasjon. 12 av desse vekene er øyremerkte far. For stønadsperiodar på 44 veker dekkjer folketrygda maksimalt 384 024 kroner per stønadstilfelle.