Programområde 28

Programkategori 28.50 Stønad ved fødsel og adopsjon

Mål

For 2012 blir desse måla prioriterte:

Hovudmål

Delmål

3. Likestilling mellom kvinner og menn i familie-, arbeids- og samfunnsliv

3.7: Ei foreldrepengeordning som bidreg til å fremme likestilt foreldreskap

Resultatrapport og strategiar

Delmål 3.7: Ei foreldrepengeordning som bidreg til å fremme likestilt foreldreskap

Resultatrapport 2010/2011

Fleire fedrar får rett til fedrekvote

For fedrar til barn fødde eller adopterte 1. juli 2010 eller seinare, er vilkåra for fedrekvoten endra. Tidlegare var det eit krav om at mor hadde tent opp rett til foreldrepengar i minst 50 prosent stilling for at far skulle ha rett til fedrekvote. Dette vilkåret er fjerna. Derfor er det no fedrekvote i alle tilfelle der både mor og far har rett til foreldrepengar. Endringa gir om lag 1 500 fleire fedrar rett til fedrekvote.

Med verknad for fødslar og adopsjonar frå 1. juli 2011 er stønadsperioden for foreldrepengar forlenga med 1 veke til 47 veker med 100 prosent lønnskompensasjon eller 57 veker med 80 prosent. Samstundes er fedrekvoten utvida med 2 veker til 12 veker.

For fødslar og adopsjonar frå og med 1. juli 2011 har fedrar med eiga opptening fått rett til å ta ut foreldrepengar i same veketal som fedrekvoten når mor har varig uførepensjon. Det er rekna at opp til om lag 300 fedrar vil få rett til å ta ut foreldrepengar som følgje av denne endringa i lovverket.

Omfanget av fedreuttak av foreldrepengar

Tabell 3.21 syner talet på mødrer og fedrar som avslutta ein periode med foreldrepengar i 2010. 57 957 mødrer og 45 148 fedrar avslutta ein periode med foreldrepengar i 2010. Foreldra sin bruk av foreldrepengar har blitt meir oppstykka enn før. Dette heng mellom anna saman med at foreldrepengeordninga blei gjort meir fleksibel i 2007. Foreldrepengane kan nyttast fram til barnet fyller tre år. Dette gjer at ikkje alle fedrar og mødrer som avslutta ein periode med foreldrepengar i 2010, fekk barn i 2009 eller 2010. Dagar med foreldrepengar blir dermed eit meir høveleg mål på omfanget av fedreuttak av foreldrepengar enn talet på avslutta periodar.

Om ein ser på dagar med foreldrepengeutbetalingar i 2010, gjekk 15 prosent av dagane til fedrar og 85 prosent av dagane til mødrer. Til samanlikning tok fedrar 11,8 prosent av alle dagar med foreldrepengar i 2009. I 2010 var det 90 608 mødrer og 49 209 fedrar som hadde minst éin dag foreldrepengar. For fedrar til barn fødde 1. juli 2009 eller seinare, er fedrekvoten ti veker. Auken i fedrars bruk av foreldrepengar er noko mindre enn den prosentvise endringa i lengda på fedrekvoten frå seks til ti veker. Dette kan henge saman med at ein del av fedrane som tok ut foreldrepengar i 2010, ikkje hadde rett til ti veker med fedrekvote. Det kan også ha si årsak i at ein del av fedrane som fekk barn frå og med 1. juli 2009, har utsett fedrekvoten heilt eller delvis. Departementet ventar derfor at utvidinga av fedrekvoten i 2009 først vil få full effekt etter nokre år.

At fedrane har så liten del av alle dagar med foreldrepengar, må ein til dels sjå i samanheng med at rettane til fedrane i stor grad er bestemte av kva mor gjer etter fødselen. For at far skal kunne ta ut foreldrepengar som ikkje er fedrekvote, må mor ut i arbeid, ta offentleg godkjend utdanning på heiltid, ta offentleg godkjend utdanning i kombinasjon med arbeid som til saman gir heiltid, vere for sjuk til å ta seg av barnet eller vere innlagd i helseinstitusjon. Ulike undersøkingar (AFI-rapport 2/2008, NAV-rapport 2/2009) tyder på at også andre forhold enn utforminga av regelverket påverkar korleis foreldra deler permisjonen mellom seg. Mellom anna opplever ein del fedrar motstand frå arbeidsplassen om dei ønskjer å ta ut meir enn fedrekvoten. Foreldre legg også ofte større vekt på far sin arbeidssituasjon enn på mors som grunngjeving for ikkje å ta lengre permisjon. Foreldra sine haldningar elles spelar også inn.

Etter endringane som blei gjorde i foreldrepengeordninga i 2007, kan ein ikkje seie sikkert kor mange fedrar som tek ut meir enn fedrekvoten før det har gått tre år etter at barnet blei fødd. NAV har utarbeidd mellombels tal for fedrane til barn fødde i perioden 1. juli 2008–30. juni 2009. Etter om lag to år har 29,2 prosent av fedrane som har nytta seg av foreldrepengar, teke ut meir enn fedrekvoten, medan 8,4 prosent har teke mindre enn fedrekvoten. For fedrane til barn fødde 1. juli 2007–30. juni 2008, var det om lag to år etter at barnet blei fødd, 26,7 prosent av fedrane med foreldrepengar som hadde teke meir enn fedrekvoten, og 8,1 prosent som hadde teke mindre enn fedrekvoten. Det er såleis ein klar auke i talet på fedrar som tek meir enn fedrekvoten. At det òg er ein liten auke i talet på fedrar med mindre enn fedrekvoten, kan henge saman med at det har blitt fleire som nyttar ordningar med utsetjing og fleksibelt uttak.

Arbeidsavklaringspengar blei innførte 1. mars 2010. Ordninga gir rett til opptening av foreldrepengar, men dette vil ikkje få heilårsverknad før i 2011. Departementet har derfor i samråd med NAV ikkje utarbeidd tal for foreldrepengar med grunnlag i arbeidsavklaringspengar for 2010. For fedrar til barn fødde 1. juli 2010 eller seinare, har far rett til fedrekvote i alle høve der mor har tent opp foreldrepengar. Også denne endringa vil tidlegast få verknad i 2011.

Tabell 3.21 Fødslar og bruk av foreldrepengeordninga i 2009 og 2010

2009 1

2010

Endring 2009/2010

Talet på fødslar

60 931

60 608

–323

Talet på levandefødde barn

61 807

61 422

–385

Talet på kvinner som avslutta minst ein periode med foreldrepengar ved fødsel

54 475

57 957

3 482

- av desse med 80 prosent lønnskompensasjon

35 914

33 373

–2 541

Talet på menn som avslutta minst ein periode med foreldrepengar ved fødsel

43 179

45 148

1 969

- av desse med permisjon i inntil 24 dagar

10 859

11 354

495

- av desse med permisjon i 25 dagar

998

1 684

686

- av desse med permisjon i 26–29 dagar

777

956

179

- av desse med permisjon i 30 dagar

23 119

10 971

–12 148

- av desse med permisjon i 31–39 dagar

1 290

1 862

572

- av desse med permisjon i 40–49 dagar

1 696

2 342

646

- av desse med permisjon i 50 dagar

321

10 862

10 541

- av desse med permisjon i 50–59 dagar

914

1 119

205

- av desse med permisjon i 60 dagar eller meir

3 205

3 998

793

Gjennomsnittleg foreldrepengegrunnlag ved fødsel for kvinner (kr)

300 699

315 329

14 630

Gjennomsnittleg foreldrepengegrunnlag ved fødsel for menn (kr)

371 287

379 198

7 911

Talet på kvinner med gradert uttak av foreldrepengar ved fødsel

3 285

3 744

459

Talet på menn med gradert uttak av foreldrepengar ved fødsel

3 667

5 292

1 625

Talet på fødslar utanfor institusjon

161

169

8

Talet på kvinner med svangerskapspengar

2 977

3 468

491

- av desse sjølvstendig næringsdrivande

161

191

30

Talet på kvinner som avslutta minst ein periode med foreldrepengar ved adopsjon

335

422

87

- av desse med 80 prosent lønnskompensasjon

210

238

28

Talet på menn som avslutta minst ein periode med foreldrepengar ved adopsjon

264

339

75

- av desse med permisjon i inntil 24 dagar

80

96

16

- av desse med permisjon i 25 dagar

3

16

13

- av desse med permisjon i 26–29 dagar

5

8

3

- av desse med permisjon i 30 dagar

88

40

–48

- av desse med permisjon i 31–39 dagar

13

19

6

- av desse med permisjon i 40–49 dagar

16

21

5

- av desse med permisjon i 50 dagar

4

59

55

- av desse med permisjon i 50–59 dagar

4

7

3

- av desse med permisjon i 60 dagar eller meir

51

73

22

Gjennomsnittleg foreldrepengegrunnlag ved adopsjon for kvinner (kr)

388 433

355 921

17 488

Gjennomsnittleg foreldrepengegrunnlag ved adopsjon for menn (kr)

374 175

386 210

12 035

Talet på kvinner med gradert uttak av foreldrepengar ved adopsjon

73

85

12

Talet på menn med gradert uttak av foreldrepengar ved adopsjon

46

67

21

Talet på kvinner med eingongsstønad ved fødsel

12 189

11 294

–895

Talet på menn med eingongsstønad ved fødsel

17

18

1

Talet på kvinner med eingongsstønad ved adopsjon

1

1

0

Talet på menn med eingongsstønad ved adopsjon

0

0

0

Talet på menn med minst ein dag med foreldrepengar ved fødsel utan rett til fedrekvote (mor har hatt eingongsstønad / mor har hatt ein stillingsdel på under 50 prosent før fødsel)

1 083

1 240

157

- av desse med permisjon i inntil 24 dagar

138

142

4

- av desse med permisjon i 25 dagar

6

22

16

- av desse med permisjon i 26–29 dagar

24

22

–2

- av desse med permisjon i 30 dagar

64

34

–30

- av desse med permisjon i 31–39 dagar

64

79

15

- av desse med permisjon i 40–49 dagar

91

80

–11

- av desse med permisjon i 50 dagar

9

28

19

- av desse med permisjon i 50–59 dagar

62

61

–1

- av desse med permisjon i 60 dagar eller meir

625

772

147

Kjelde: SSB, Arbeids- og velferdsdirektoratet.

1 Nokre av tala for 2009 er endra i høve til Prop. 1 S (2010–2011) for BLD.

Strategiar og tiltak for 2012

Foreldrepengeordninga er eit sentralt familie- og likestillingspolitisk verkemiddel. Ei god og fleksibel foreldrepengeordning gjer det mogleg for både mødrer og fedrar å halde oppe tilknytinga til arbeidslivet i småbarnsfasen og dele på omsorgsoppgåvene i heimen. For å nå målet om at ordninga skal fremme likestilt foreldreskap, er det viktig å halde fram arbeidet med å leggje til rette for og stimulere til at fedrane tek meir permisjon. Dei endringane i regelverket som er gjennomførte for å styrkje fedrane sine rettar dei siste åra, vil òg føre til auka foreldrepengeuttak blant fedrar i 2012. Fedrars deltaking i omsorga for barnet i det første leveåret er viktig for tidleg å etablere god kontakt mellom far og barn. Auka deltaking i barneomsorga frå fedrane legg òg grunnlag for auka yrkesaktivitet blant mødrer og for eit meir likestilt foreldreskap. Vidare kan auka fedreuttak skape eit godt grunnlag for ei meir likestilt omsorgsdeling når barnet blir større.

Fedrekvoten er eit av dei viktigaste tiltaka for å auke fedrars uttak av foreldrepengar. I Meld. St. 6 (2010–2011) Likestilling for likelønn har regjeringa varsla at ho vil innføre ei tydelegare tredeling av foreldrepengeperioden; med like lange kvotar til kvar av foreldra og ein noko lengre fellesdel. Dette vil understreke at foreldrepengeordninga tilhøyrer begge foreldra, og at dei aktivt må ta stilling til korleis dei vil fordele fellesdelen mellom seg.

I Meld. St. 6 (2010–2011) Likestilling for likelønn går det fram at regjeringa vil vurdere å innføre ei plikt for arbeidsgivar til å betale lønn under ammefri i barnets første leveår, jf. nærmare omtale under delmål 3.4 Eit familievennleg arbeidsliv. Ein eventuell rett til ammefri med lønn frå arbeidsgivar legg til rette for at mødrer kan gå tidlegare tilbake til arbeidet etter fødselen, og at fedrane kan ta ut ein større del av foreldrepengeperioden.

I regjeringa sin Handlingsplan for meir entreprenørskap blant kvinner går eit av tiltaka ut på at BLD vil arbeide for at fleire fedrar enn i dag tek ut ein større del av foreldrepengeperioden enn fedrekvoten. Det går fram av handlingsplanen at departementet i samarbeid med Arbeids- og velferdsetaten vil styrkje informasjonen til foreldra om korleis dei kan fordele stønadsperioden seg imellom. NAV la om rutinen for søknad om foreldrepengar hausten 2010 for at fedrar skal få betre informasjon om kva rett dei har til foreldrepengar. Fedrane får eit eige brev frå NAV om sine rettar, søknadsfristar etc. Departementet vil i samarbeid med NAV følgje med på om endringa har ønskt verknad. I St.meld. nr. 8 (2008–2009) Om menn, mannsroller og likestilling går det òg fram at regjeringa vil samarbeide med partane i arbeidslivet for å styrkje informasjonen om arbeidstakarane sine rettar når det gjeld å tilpasse arbeid til familieliv, og for å utforme tiltak som stimulerer arbeidsgivarar til å ha ein personalpolitikk med medvitne strategiar for permisjonstakarar og arbeidstakarar med barn.

Nærmare om budsjettforslaget

Kap. 2530 Foreldrepengar

       

(i 1 000 kr)

Post

Nemning

Rekneskap 2010

Saldert budsjett 2011

Forslag 2012

70

Foreldrepengar ved fødsel , overslagsløyving

13 919 957

14 163 000

15 575 000

71

Eingongsstønad ved fødsel og adopsjon , overslagsløyving

403 387

405 000

354 700

72

Feriepengar av foreldrepengar , overslagsløyving

384 840

410 000

420 000

73

Foreldrepengar ved adopsjon , overslagsløyving

105 742

105 000

115 000

Sum kap. 2530

14 813 926

15 083 000

16 464 700

Mål

Stønadene under dette kapitlet skal kompensere for bortfall av inntekt i samband med svangerskap, fødsel og adopsjon og sikre støtte til kvinner som ikkje har tent opp rett til foreldrepengar.

Tildelingskriterium

Tildelingskriterium er omtalte under dei enkelte budsjettpostane nedanfor.

Oppfølging og kontroll

Foreldrepengar blir forvalta av Arbeids- og velferdsetaten, jf. tilsvarande punkt under kap. 844 Kontantstøtte.

Budsjettforslag 2012

Det er ikkje føreslått endringar i satsane eller regelverket for foreldrepengar.

Det er lagt til grunn ein auke i gjennomsnittleg foreldrepengegrunnlag ved fødsel og adopsjon tilsvarande gjennomsnittet av anslaget på den generelle lønnsveksten for 2011 og 2012.

Budsjettforslaget byggjer mellom anna på den siste befolkningsframskrivinga til Statistisk sentralbyrå.

Post 70 Foreldrepengar ved fødsel, overslagsløyving

Foreldrepengar ved fødsel blir betalte ut etter reglane i folketrygdlova §§ 14-5 til 14-16. Det er eit vilkår for rett til foreldrepengar at stønadsmottakaren har vore yrkesaktiv med pensjonsgivande inntekt i minst seks av dei siste ti månadene før stønadsperioden tek til, jf. folketrygdlova § 14-6. Visse trygdeytingar, etterlønn, lønna utdanningspermisjon og avtening av militær- og sivilteneste blir likestilte med yrkesaktivitet etter denne regelen og gir oppteningsrett til foreldrepengar. Inntekt over seks gonger grunnbeløpet i folketrygda (6 G) gir ikkje grunnlag for foreldrepengar, jf. folketrygdlova § 14-7. Per 1. mai 2011 utgjer grunnbeløpet 79 216 kroner.

Stønadsperioden ved fødsel er 47 veker med 100 prosent lønnskompensasjon eller 57 veker med 80 prosent lønnskompensasjon, jf. folketrygdlova § 14-9. Tolv av desse vekene er øyremerkte far (fedrekvoten). Far har rett til fedrekvote i alle tilfelle der begge foreldra har tent opp rett til foreldrepengar. Sidan stønadsperioden med 100 prosent dekning er avgrensa til 47 veker, kan det maksimalt bli refundert 429 594 kroner per stønadstilfelle. Bortsett frå dei vekene som er øyremerkte for kvar av foreldra, kan foreldra fordele stønadsperioden mellom seg i samsvar med reglane i folketrygdlova § 14-13.

Når berre far har tent opp rett til foreldrepengar, kan han ta ut inntil 38/48 veker dersom mor går ut i arbeid eller utdanning eller er for sjuk til å ta seg av barnet, jf. folketrygdlova § 14-14. For barn fødde 1. juli 2011 eller seinare, kan far ta ut inntil tolv veker med foreldrepengar utan at det blir stilt krav til mors aktivitet når mor har uførepensjon, jf. folketrygdlova § 14-14.

Foreldrepengar kan takast ut gradert i samsvar med skriftleg avtale med arbeidsgivar om delvis arbeid, jf. vilkåra i folketrygdlova § 14-16. Folketrygdlova § 14-11 gir òg rett til å utsetje stønadsperioden når den som mottek foreldrepengar, er i arbeid på heiltid. Uttak av foreldrepengar må vere avslutta seinast innan barnet fyller tre år.

Under post 70 høyrer òg svangerskapspengar som blir ytte i samsvar med vilkåra i folketrygdlova § 14-4.

Post 71 Eingongsstønad ved fødsel og adopsjon, overslagsløyving

Eingongsstønad ved fødsel og adopsjon blir ytt etter reglane i folketrygdlova § 14-17 til kvinner som ikkje har tent opp rett til foreldrepengar. Stønaden er på 35 263 kroner og er føreslått vidareført med same beløp frå 2011 til 2012. Ved fleirbarnsfødslar og fleirbarnsadopsjonar blir det ytt ein eingongsstønad per barn.

Forvaltinga av stønad ved fødsel utanfor institusjon, jf. folketrygdlova § 5-13, som blir ytt til kvinner som ikkje er innlagte på sjukehus eller fødestue i samband med fødselen, er overført til Helsedirektoratet. Ein føreslår derfor at budsjettmidlane blir overførte til kapittel 2755 post 72 under Helse- og omsorgsdepartementet frå 1. januar 2012.

Post 72 Feriepengar av foreldrepengar, overslagsløyving

Feriepengar av foreldrepengar blir ytte i samsvar med vilkåra i folketrygdlova § 14-8. Folketrygda yter feriepengar til arbeidstakarar med 10,2 prosent av utbetalte foreldrepengar for dei første 12 vekene av kvar stønadsperiode, alternativt for 15 veker dersom det er valt 80 prosent lønnskompensasjon.

Post 73 Foreldrepengar ved adopsjon, overslagsløyving

Foreldrepengar ved adopsjon blir ytte etter vilkåra i folketrygdlova §§ 14-5 til 14-16 ved adopsjon av barn under 15 år. Ved adopsjon er stønadsperioden 44 veker med 100 prosent lønnskompensasjon eller 54 veker med 80 prosent lønnskompensasjon, jf. folketrygdlova § 14-9. Fedrekvoten er på tolv veker. Sidan stønadsperioden med 100 prosent dekning er avgrensa til 44 veker, kan det maksimalt betalast ut 402 174 kroner per stønadstilfelle. Sjå elles omtalen under post 70.