16 Resultatområde 6 Verdifulle kulturminne og kulturlandskap

Gjennom meir enn 12 000 år har menneska levd, verka og sett spor etter seg i det som i dag er Noreg. Desse spora er kulturminne som vi finn overalt – i by og bygd, i skog, på fjellet, på våtmark, i ferskvatn, langs kysten og til og med på botnen av havet. Dei er ein ressurs som ikkje kan fornyast. Blir dei øydelagde eller fjerna, er dei borte for alltid. Dei er ikkje berre historie, men er høgst aktuelle også i dag, som del av eit levande samtidsmiljø.

Kulturminne er handfaste og originale vitnesbyrd som kan fortelje spennande historier om samfunnet og levekåra både før og no. Dei er lettast å få auge på i byar og tettstader, der vi finn eit mangfald av bygningar frå ulike tiår. Gravhaugar og vikingskip pirrar nyfikna til store og små og kan vere opphav til forteljingar om ei fjern fortid. Mange bustadhus og fabrikkbygningar som fylte byar og tettstader for berre eit par generasjonar sidan, er i dag blitt sjeldne. Når besteforeldre skildrar korleis kvardagen deira var den gongen dei vaks opp, og korleis livet var i «gamle dagar», er det noko som kan skape undring og vitebegjær hos barnebarna.

Mangfaldet i kulturlandskapet og kombinasjonen av natur- og kulturverdiar er ein karakteristisk og viktig del av det norske landskapet. Det er òg ein viktig del av merkevara Noreg og det som turistane kjem for å sjå og oppleve. Det opne og svært artsrike kulturlandskapet med lyseelskande arter av til dømes erteblomstrar, blåklokke og gras er resultatet av menneskeleg aktivitet. Om aktivitetar som slått og beiting ikkje held fram, vil kulturlandskapet gro igjen, og mange av dei artene som lever her og viktige kulturhistoriske spor vil forsvinne.

Alle landskap, frå tette bylandskap og jordbrukslandskap til tilsynelatande urørte utmarks- og fjelllandskap, inneheld spor etter menneska som har brukt dei opp gjennom tidene. Historiske bygningar, bymiljø, arkeologiske spor og landskap er alle faste kulturminne og er ein viktig del av vårt felles minne. Sjølv om nye kulturminne vert oppdaga og vurderte som verneverdige, også kulturminne som berre er få år gamle, er det viktig å vere bevisste på kva for kulturminne vi vel ut og ønskjer å ta vare på for ettertida. For å forstå og kunne formidle vår eiga historie og utvikling, treng vi eit variert utval kulturminne og kulturmiljø frå ulike tider av historia.

Nasjonale mål – Verdifulle kulturminne og kulturlandskap

6.1. Det årlege tapet av verneverdige kulturminne og kulturmiljø skal ikkje overstige 0,5 prosent innan 2020.

Indikatorar:

  • Prosentvis årleg tap av verneverdige kulturminne i utvalde område.

  • Prosentvis årleg tap av SEFRAK-registrerte bygningar i utvalde område.

  • Talet på tapte bygningar i tette trehusmiljø.

  • Talet på kommunar med kommunedelplan for kulturminne og kulturmiljø.

  • Storleiken på areal med bevaringsstatus etter plan- og bygningslova.

  • Prosentvis årleg tap av kulturminne i jordbrukets kulturlandskap.

6.2. For automatisk freda arkeologiske kulturminne skal det årlege tapet ikkje overstige 0,5 prosent innan 2020.

Indikatorar:

  • Årleg tap av og skade på automatisk freda arkeologiske kulturminne i utvalde område og etter årsaksforhold.

  • Talet på automatisk freda arkeologiske kulturminne som blir fjerna gjennom dispensasjon.

6.3. Eit representativt utval kulturminne og kulturmiljø skal vere vedtaksfreda innan 2020.

Indikator:

  • Talet på freda bygningar og anlegg fordelte etter geografisk, sosial, etnisk, nærings- og tidsvis breidde.

6.4. Freda bygningar, anlegg og fartøy skal ha ordinært vedlikehaldsnivå innan 2020.

Indikatorar:

  • Del av freda bygningar og anlegg med ordinært vedlikehaldsnivå i prosent.

  • Talet på freda fartøy og fartøy som inngår i verneplan for fartøy, og som er sette i stand.

6.5. Eit representativt utval automatisk freda arkeologiske kulturminne skal vere sikra innan 2020.

Indikator:

  • Talet på sikra automatisk freda arkeologiske kulturminne.

6.6. Utryddinga av truga arter i kulturlandskapet skal vere stansa, og status for arter i nedgang skal vere betra innan 2020.

Indikator:

  • Talet på truga artar knytt til kulturlandskap.

6.7. Mangfaldet av naturtypar i kulturlandskapet skal takast vare på eller gjenopprettast innanfor sitt naturlege utbreiingsområde, og slik at alle arter førekjem i levedyktige bestandar. Det genetiske mangfaldet og viktige økologiske funksjonar og tenester skal takast vare på.

Indikator:

  • Talet på restaurerte naturtypar i kulturlandskapet.

6.8. Areal brukt til landbruk skal vere berekraftig forvalta innan 2020.

6.9. Dei mest truga naturtypane i kulturlandskapet skal ha status som utvalde naturtypar

Indikatorar:

  • Talet truga naturtypar knytt til kulturlandskapet.

  • Talet på utvalde naturtypar i kulturlandskap.

6.10 Dei mest truga artene i kulturlandskapet skal ha status som prioriterte arter.

Indikator:

  • Talet på prioriterte arter knytt til kulturlandskapet.

6.11. Eit representativt utval av naturtypane i kulturlandskap skal vernast for kommande generasjonar og verneverdiane i verneområda skal oppretthaldast eller gjenopprettast.

Indikator:

  • Areal og del av verna areal (inkl. årleg endring).

6.12. Verneverdiane i verneområda skal oppretthaldast/gjenopprettast.

Indikatorar:

  • Talet på og del av verneområde der verneverdiane er truga.

  • Talet på og del av verneområde med forvaltnings- og/eller skjøtselsplan.

6.13. Ved innførsel og utsetjing av framande organismar skal vesentlege uheldige følgjer for naturmangfaldet unngåast. For dei mest skadelege framande organismane som allereie er sette ut i norsk natur skal tiltak for å nedkjempe desse vere sette i gang eller gjennomført.

Indikatorar:

  • Talet på nedkjempings/utryddingstiltak fordelt pr. art og fylke.

  • Talet på handlingsplanar utarbeidde og sette i verk for allereie introduserte, skadelege organismar.

  • Talet på arter på «Svartelista» med høg risiko.

6.14. Utsetjing av genmodifiserte organismar skal ikkje føre til skade på naturmangfaldet, jf. genteknologilova.

Indikator:

  • Talet på tilfelle der det er påvist mengder GMO over tilletne grenseverdia.

6.15. Planlegging i kommunar, fylke og regionar skal medverke til å hindre uønska nedbygging av matjord og ivareta viktige kulturminne.

Indikator:

  • Avgang dyrka og dyrkbar mark i medhald av planar etter plan- og bygningslova.

6.16. Eit representativt utval av kulturminne på Svalbard skal bevarast som kjeldemateriale og grunnlag for opplevingar for framtidige generasjonar. Tapet av kulturminne som følgje av menneskeleg verksemd, skal i gjennomsnitt ikkje overstige 0,1 prosent årleg.

Indikatorar:

  • Bevaringsstatus for utvalde kulturminne og kulturmiljø.

  • Talet på årleg tap av registrerte kulturminne i prosent.

Tilstand

Oversikta over kva for kulturminne som er verneverdige, er for dårleg. Informasjonen om kva slag tilstand dei er i, og om eventuelle tap av kulturminne, er mangelfull.

Arkeologiske kulturminne er automatisk freda. Ofte er dei einaste kjeldene til kunnskap om Noreg si eldste historie. Men vi har for liten kunnskap om kor desse kulturminna er. Undersøkingar viser at for kvart arkeologisk kulturminne som blir registrert, kan det vere meir enn 20 ukjente. Pr. august 2011 er det registrert ca. 257 000 arkeologiske enkeltminne, fordelte på rundt 121 000 lokalitetar. Arkeologiske kulturminne kan òg vere bergkunst, forhistoriske bilete som er hogde, slipte eller måla på berg, og dei kan vere opptil 9000 år gamle. Bergkunsten finst i alle landsdelar og er hovudsakeleg frå steinalderen og bronsealderen. Når det gjeld bergkunst, er det registrert meir enn 1700 lokalitetar, med om lag 31 000 figurar. Verdsarvområdet i Alta er ein slik lokalitet.

I mellomalderen fanst det mellom 1000 og 2000 stavkyrkjer i Noreg. I dag har vi berre 28 igjen. 19 av desse er nå sette i stand til ordinært vedlikehaldsnivå gjennom bevaringsprogrammet for stavkyrkjer. Arbeidet er i rute, og dei siste ni kyrkjene skal etter planen vere sette i stand i 2015. Arbeidet med branntryggleiken i stavkyrkjene er høgt prioritert gjennom bevaringsprogrammet for brannsikring av tette trehusmiljø og stavkyrkjene. Vi har meir enn 200 profane (ikkje kyrkelege) trebygningar frå mellomalderen. Dette kan vere stabbur, bur, loft og stover på gamle gardsanlegg. Dei eldste av desse husa som er bevarte, stammar frå 1200-talet. Alle mellomalderbygningane vart sette i stand på 1990-talet, og alle bygningane fekk utstyr til brannslokking. Riksantikvaren overvaker utviklinga i tilstanden til desse bygningane. I 2010 og 2011 er taka på ein del av bygningane utbedra.

Totalt er det freda rundt 6000 bygningar, og dei utgjer om lag éin promille av alle bygningane i landet. Av bygningar frå 1900-talet er det foreløpig freda rundt 200 statlege bygningar og rundt 725 bygningar i privat eige.

Vel 3200 privateigde bygningar er freda. I 2006 vart det sett i gang eit systematisk arbeid med å følgje opp og setje i stand freda bygningar i privat eige. Ein gjennomgang av tilstanden til desse bygningane viste at mange av dei var prega av akselererande forfall. Gjennom satsinga dei siste fem åra har situasjonen betra seg.

I 2011 starta eit arbeid med nye retningslinjer som skal skape betre og meir føreseielege føresetnadar for at ein planmessig skal kunne følgje opp freda bygningar som har oppnådd ordinært vedlikehaldsnivå.

Status pr. 31.12.2010

Figur 16.1 Tala i figuren er eit overslag basert på opplysingar frå fylkeskommunane Nordland, Oppland, Akershus og Telemark.

Figur 16.1 Tala i figuren er eit overslag basert på opplysingar frå fylkeskommunane Nordland, Oppland, Akershus og Telemark.

Kjelde: Riksantikvaren.

Det finst 207 fartøy med status som verneverdige. Seks av desse er freda. I kulturlandskapet finn vi arkeologiske kulturminne som er viktige kjelder til kunnskap om jordbrukshistoria, ei historie som går tilbake til steinalderen. Samiske kulturminne som er eldre enn hundre år, er automatisk freda.

Berre ein mindre del av dei samiske bygningane er hittil registrerte, og det finst derfor inga systematisk totaloversikt over kva for samiske bygningar som er automatisk freda, og heller inga dekkjande oversikt over kva for tilstand dei er i. Systematisk kartlegging av samiske freda bygningar og tilstanden deira starta i 2011.

Boks 16.1 Ormelid i Sogn – gardsdrift gjennom 4000 år

Eit illustrerande eksempel på samanhengen mellom kultur og natur er Ormelid gard i Luster i Sogn. Garden som ligg omlag 450 meter over havet, vart freda i 2011 og fortel mange historier. Ormelid er eit godt døme på eit bruk som har vore drive kontinuerleg gjennom 4000 år. Kulturlandskapet viser samanhengen mellom buplass og driftsform gjennom denne lange perioden, og ein kan blant anna lære om vilkåra folk levde under, og korleis dei brukte ressursane i naturen. Ormelid er det eldste fleirseterbruket som er kjent i Noreg. Ferdselsvegen over fjellet frå aust til vest, som kan vere opptil 3000 år gamal, gjekk forbi Ormelid og fortel om kontakt mellom ulike delar av landet over lang tid.

Tabell 16.1 Definisjonar

Omgrep

Definisjon

Kulturminne

Alle spor etter menneskeleg verksemd i vårt fysiske miljø, under dette lokalitetar det knyter seg historiske hendingar, tru eller tradisjon til.

Kulturmiljø

Område der kulturminne inngår som del av ein større heilskap eller samanheng.

Arkeologiske/marinarkeolog- iske kulturminne Arkeologiske kulturminne er fysiske spor og levningar som ligg i eller under markoverflata/under vatn.

Automatisk freda

Eit automatisk freda kulturminne er eit fast kulturminne som er freda direkte etter lov, utan særskilt vedtak. Automatisk freda er: Alle faste kulturminne frå før 1537, samiske kulturminne eldre enn 100 år, erklærte ståande byggverk med opphav frå perioden 1537 – 1649, alle kulturminne på Svalbard frå før 1946.

Vedtaksfreda

Eit vedtaksfreda kulturminne er freda gjennom vedtak etter kulturminnelova eller Svalbardmiljølova. Vedtaksfreding kan omfatte alle typar kulturminne som ikkje fell inn under automatisk freding.

Freda fartøy

Fartøy som er freda etter kulturminnelova § 14a.

Verneverdig

Der det er gjort ei kulturminnefagleg vurdering, og kulturminnet er identifisert som verneverdig.

Verneverdige fartøy

Fartøy der det er inngått ei avtale mellom eigar og Riksantikvaren om å ta vare på fartøyet. Dette inneber blant anna at fartøyet skal setjast i stand etter antikvariske prinsipp.

Tap

Der kulturminnet er fjerna.

Representativitet

Representativitet handlar om å belyse utviklinga av Noreg som samfunn, og heile samfunnet si utvikling og historie. Eit representativt utval er eit dynamisk omgrep, og kva som er sett på som fredingsverdig endrar seg over tid. Sjå òg St.meld. nr. 16 (2004-2005) kap. 4.2.3.

Ordinært vedlikehaldsnivå

Tilstand som krev at berre planlagt vedlikehald er nødvendig, jf. norsk standard for tilstandsanalyse av freda og verneverdige bygningar (NS 3423).

Sikra

Fysiske tiltak på eller ved eit kulturminne for å verne kulturminnet mot skade og tap, og for å ta vare på kulturminnet på staden eller for å sikre det vitskaplege kjeldematerialet.

Boks 16.2 Brunostens opphavsstad

I tidlegare tider var seterdrift ein viktig del av årssyklusen i jordbruket. Derfor må vi òg ta vare på denne bygningstypen. Seteranlegget Solbråsetra vart freda av Riksantikvaren sommaren 2011. Bygningane fortel om ei drift som over lang tid har vore viktig for mange gardar. Bygningane er verdifulle i seg sjølve, men saman utgjer dei eit heilskapleg anlegg med ei typisk plassering i landskapet. På setra var det budeiene som stod for drifta. Solbråsetra er brunosten sin opphavsstad. Her lagde Anne Hov forløparen til Gudbrandsdalsosten sommaren 1863.

Ein type landskap skil seg ut frå dei andre. Dette gjeld kulturlandskapet som er heilt avhengig av menneskeleg aktivitet. Jordbruksverksemd har medverka til å forme mykje av den naturen vi ser i dag langs kysten, i skogen og på fjellet. Kulturlandskap omfattar både område med intensiv landbruksproduksjon og landskap forma og enno prega av ekstensiv bruk, som dei gamle beite- og slåttemarkane. I tillegg er kystlynghei definert som del av kulturlandskapet. I det historiske jordbruket var beiting og hausting av fôr til husdyr omfattande, og areal både i skog, våtmark, kystsona, fjellet og open mark i låglandet er framleis prega av dette. Utrekningar gjennomførte ved Norsk institutt for skog og landskap indikerer at om lag 20 pst. av arealet i Sør-Noreg viser klar påverknad frå jordbruksverksemd. Til samanlikning dekkjer det aktive produksjonsarealet, dvs. jordbruksområde med innmark, tun og hagar om lag 3,6 pst. av Noregs totale areal. Landbrukssektoren forvaltar dei fleste av dei 233 bygningane i landet frå mellomalderen og rundt ein tredel av dei om lag 6000 freda bygningane.

I tillegg til eit stort mangfald av kulturminne er kulturlandskapet prega av stort naturmangfald. Engvegetasjonen som har oppstått som resultat av slått og/eller beite er blant dei mest artsrike livsmiljøa i Norden. I Noreg finn vi mellom 650 og 700 plantearter i slike enger. Om lag halvparten av dei finst ikkje andre stader. Ei rekkje insekt er knytte til slike enger. Det gjeld særleg planteetande arter, men òg parasittar og rovinsekt som er avhengige av sine vertar og byttedyr. Om lag 70 pst. av våre dagsommarfuglar er knytte til open engvegetasjon. Mange arter av villbier og graveveps lever berre i slike naturtypar. Viktige planter for våre om lag 200 arter av villbier er lyselskande arter av ulike erteblomar, blåklokke, raudknapp, ulike korgplanter og selje- og vierarter. I tillegg er slike område prega av ei rekkje ulike grasarter. I område som blir beita blir arter med tornar, kisel og gift eller planter som smakar eller luktar vondt favoriserte fordi beitedyra vel dei artene som er lette å ete og smakar godt. Døme på slike planter er slåpetorn, einer, ulike tistlar og det sterkt kiselhaldige graset sølvbunke. Ved beiting blir ein stor del av næringsstoffa førde tilbake til økosystemet gjennom urin og avføring. Beitedyra unngår oftast å beite i nærleiken av eiga avføring, og planter rundt denne får då ekstra gode høve for frøsetjing og spreiing. Dyremøkk er i seg sjølv òg eit spesielt livsmiljø for ei rekkje arter, spesielt insektarter og sopp. Det er truleg meir enn 150 arter av sopp og om lag 70 arter av biller i Noreg som lever på husdyrmøkk.

Som for dei fleste naturtypar er òg kulturlandskapet og naturmangfaldet her bestemt av faktorar som topografi, berggrunn og jordsmonn, men utan menneskeleg aktivitet ville vi ikkje hatt dei naturtypane som er typiske for kulturlandskapet, til dømes jordbrukslandskapet med åker og eng og «øyar» og kantar med ville vekstar og kystlyngheia med lysande, fiolett lyng. Slått hindrar oppslag av buskar og tre, og beite påverkar plantedekket gjennom avbiting og tråkk, og dei fleste naturtypar i kulturlandskapet har derfor ein open vegetasjon som slepp inn mykje lys. Slåttemyr og slåttemark er to naturtypar som er i ferd med å forsvinne. Det betyr at vakre og sjeldne orkidearter, til dømes mange marihandarter blir borte. Innhaldet av arter i beitemark er avhengig av kva slag husdyr som beitar, kor mange dyr som beitar, når og kor lenge dei beitar og beitehistorikken i området. I tillegg kjem klimagradientar frå kyst til innland, frå sør til nord og frå lågt til høgare over havet. Det er dei mange ulike kombinasjonane av natur- og kulturtilhøve som gjer kulturlandskapet i Noreg så mangfaldig.

Ifølge Naturindeksen for Noreg har ope lågland (tilnærma lik kulturlandskapet) saman med skog den dårlegaste tilstanden av alle dei store økosystema med ein indeks på 0,44. Samla sett er tilhøva i kulturlandskapet mest bekymringsfullt. Det blir vanskeleg, truleg umogleg, å stoppe gjengroinga, og mange av dei areala som er igjen er òg pressa av utbygging.

Om lag 1000 arter av dei truga artene har sine bestandar knytte til kulturlandskapet. Dette er i hovudsak sopp, karplanter, biller og sommarfuglar. Døme på truga arter i kulturlandskap er orkideen svartkurle, solblom, og billa eremitt. Eremitten er klassifisert som kritisk truga. Den lever i gamle, hole lauvtre, som ofte er å finne i kulturlandskapet. Åkerrikse, svarthalespove og sanglerke er døme på truga fuglearter. I Noreg finst to underarter av svarthalespove. Den eine hekkar i kulturmark, mens den andre helst vil ha naturleg våtmark. Døme på truga naturtypar i kulturlandskapet er slåtteeng og kystlynghei.

Den vakre djupblå eller blåfiolette leppeblomen dragehovud er vedteken som prioritert art utan funksjonsområde etter naturmangfaldlova. Den inneheld den einaste bustaden som dragehovudglansbilla vil ha. Også eremitt er vedteken som prioritert art utan funksjonsområde etter naturmangfaldlova. Svarthalespove er vedteken som prioritert art med økologisk funksjonsområde etter naturmangfaldlova. Slåttemyr og slåttemark har fått status som utvalte naturtypar etter naturmangfaldlova.

Det nasjonale målet for jordvernpolitikken har sidan 2004 vore at årleg omdisponering av dyrka mark skal halverast til 5 700 dekar innan 2010, samanlikna med perioden 1994-2003 då gjennomsnittleg årleg omdisponering av dyrka mark var 11 400 dekar. Målet om å halvere årlig omdisponering vart formulert i St.meld. nr. 21 (2004-2005) Regjeringens miljøvernpolitikk og rikets miljøtilstand.

Ifølge offisielle KOSTRA-tal vart det omdisponert 6 687 dekar dyrka mark til andre formål enn landbruk i 2010. Dette er 20 prosent mindre enn i 2009. Det er ikkje registrert så lite omdisponering av dyrka mark sidan 1980. Meir enn 2/3 av det som blir omdisponert blir teke i bruk til bustad-, nærings- og samferdselsformål.

Omdisponeringa av dyrka mark har dei siste fire åra halde eit stabilt lågare nivå enn i perioden 1994-2003. Ein har likevel ikkje lukkast med å komme heilt ned på det nivået som det politiske halveringsmålet innebar; ei maksimal årleg omdisponering av dyrka mark på 5 700 dekar innan 2010.

Påverknader

Verdifulle kulturminne og kulturmiljø forsvinn i eit stadig raskare tempo og i større omfang. Endringane i ulike næringar, busetjing og livsstil får konsekvensar for korleis kulturminne og kulturmiljø blir brukte, og for om dei blir tekne vare på. Flytting frå distrikta inn til byane og deira nærområde fører med seg mange utfordringar i arbeidet med å ta vare på dei kulturhistoriske verdiane. I distrikta er det viktig å få til ein berekraftig bruk av kulturminne og kulturlandskap for å hindre at dei forfell eller gror igjen. I område som er under utvikling og omforming i byane, er det viktig å integrere utvalde kulturminne.

Kysten har alltid vore ein innfallsport til landet vårt og ei sentral samferdselsåre. Her finn vi dei eldste spora etter busetjing, og her har det til alle tider vore forholdsvis tett mellom kulturminna. Utbyggingspresset i kystsona kan derfor representere ein trussel mot kulturminna, både dei vi finn på land og dei som ligg under vatn.

Påverknaden på arkeologiske kulturminne som ligg i eller under markoverflata eller under vatn, er vesensforskjellig frå den på kulturminne som er synlege, som for eksempel bygningar, ruinar og andre typar anlegg og kulturspor. Sjølv om det kontinuerleg skjer ei viss naturleg nedbryting, endrar dei arkeologiske kulturminna seg lite, så lenge dei ikkje blir utsette for fysiske inngrep. Fordi det store talet på arkeologiske kulturminne ikkje er synleg, kan dei vere vanskelege å oppdage, noko som kan representere ein stor trussel og føre til at desse viktige kunnskapskjeldene forsvinn utan at ein har kontroll over det. For dei ståande kulturminna, som for eksempel bygningar, vil heile spekteret av inngrep, frå feil eller manglande vedlikehald til riving, kunne truge dei kulturhistoriske verdiane. Ein hovudtrussel mot bygningar er at dei taper sin opphavlege funksjon, går ut av bruk og derfor forfell raskt.

Boks 16.3 Isen sine skjulte løyndomar

Global oppvarming har ført til klimaendringar, som igjen har ført til at isbrear og fonner minskar. Sommaren 2011 gjorde arkeologar nokre sensasjonelle funn ca. 1900 meter over havet i Breheimen nasjonalpark i kommunane Skjåk og Lom. Grunnen til det var at isen har trekt seg tilbake. Einskilde funn er opptil 1700 år gamle. Så langt har det komme for dagen over 80 ulike funn, frå skinnskor og tekstilar til hesteskor og anna hesteutstyr frå ein leirplass for jakt på rein. Dette vil kunne gi oss ny og spennande kunnskap om korleis forfedrane våre levde og brukte fjellet. Isen gir perfekte bevaringsforhold, og gjenstandane er derfor veldig godt bevarte. Men når isen smeltar og slike kulturminne kjem fram i dagen, set forfallet raskt inn. Det er derfor viktig raskt å sikre funna frå å gå i oppløysing. Den kunnskapen som vi kan få ut av gjenstandane som smelter fram, kan òg medverke til at vi forstår klimahistoria betre. I istunnelen i Klimapark 2469, som fører besøkjande til djupet av Juvfonna ved foten av Galdhøpiggen, kan ein få sjå eksempel på kva som skjuler seg i isen, og konsekvensane av at klimaet endrar seg.

Jord- og skogbruk har gått gjennom store endringar dei siste 50-100 åra, blant anna som resultat av auka krav til inntening, fråflytting og nye driftsmetodar. Dette har ført til at bygningar forfell fordi dei blir fråflytta eller ikkje haldne ved like. 15 pst. av bygningane knytte til skog- og jordbruk er i forfall eller øydelagde, og i 25 pst. av våningshusa bur det ikkje lenger folk.

Også naturmangfaldet i kulturlandskapet er påverka av dei store endringane dei siste tiåra. Mekanisering, industrialisering og særleg innføring av kunstgjødsel har gjort det mogleg å erstatte det gamle arealkrevjande jordbruket med intensiv drift på mindre areal. Dermed har drifta på dei areala som tidlegare vart brukte til slått og beite opphøyrt, og mange av desse areala er i ferd med å gro igjen.

For om lag 60 pst. av dei truga artene i kulturlandskapet er opphøyr av beite og slått den viktigaste faktoren. Når beitedyra og slåmaskina blir borte overtek naturen og områda gror igjen. Skogplanting på gammal kulturmark påskundar gjengroinga mange stader.

Mens nedlegging av jordbruk har ført til gjengroing av meir marginale jordbruksareal, er det oftast intensivering av jordbruket som trugar naturmangfaldet i meir sentrale strøk. Pløying, gjødsling, intensiv drift med til dømes mykje bruk av sprøytemiddel, for høgt beitetrykk og ikkje minst gjengroing som følgje av manglande beiting eller slått i kantsoner er dei viktigaste faktorane for påverknad for om lag 25 pst. av dei truga artene. Åkerrikse og hortulan er to fuglearter som er truga av dei store endringane i jordbruket.

Nedbygging av jordbruksareal som følgje av at byar og transportnettverk treng meir plass er òg ein viktig faktor for påverknad av naturmangfaldet i kulturlandskapet. Dei siste åra har det vore fokus på å beskytte dei intensivt drivne jordbruksareala mot nedbygging. For å ta vare på naturmangfaldet i kulturlandskapet er det like viktig å sikre areala nær innmarka, som til dømes åkerholmar, opne åker- og vegkantar, små ugjødsla restareal med engvegetasjon, grøfter, bekker, gardsdammar og store frittståande tre. Slike element i kulturlandskapet kan vere dei siste plassane der mange dyr og planter i område med mykje busetnad og intensivt jordbruk kan overleve.

Framande skadelege organismar kan truge det naturmangfaldet og produksjonen i kulturlandskapet. Fleire forvilla hageplanter spreier seg særleg i kantsoner i kulturlandskapet, som kan vere viktige biotopar for mange truga artar. Særleg kan opphavleg artsrike vegkantar bli dominerte av blant anna hagelupin, kanadagullris, russekål og bjørnekjeksarter. Ei sørleg afrikansk plante, boersvineblom, er nyleg funnen fleire stader i landet. Denne planta er giftig for ein del beitedyr og kan spreie seg kraftig og dermed «forureine» beitemarker. Framande treslag, både norsk gran utanfor sitt opphavlege utbreiingsområde og utanlandske treslag planta ut i skogbruket, har spreidd seg i kystlynghei.

Svalbard har kulturminne som neppe finst nokon annan stad i verda. Dei representerer verksemda til fleire nasjonar gjennom meir enn 400 år. Alle kulturminna på Svalbard frå før 1946 er automatisk freda, men kulturminneverdiane blir i aukande grad påverka av ferdsel i terrenget, auka utbygging og press på areala i busetnadene. Klimaendringane fører òg til at kulturminna i aukande grad blir nedbrotne. Det er sett i verk ulike tiltak for å bevare kulturminne som er sterkt utsette for slitasje, eller som står i fare for å bli øydelagde på grunn av aukande ferdsel. Frå og med 1. januar 2010 er det heile året forbode å gå i land eller ferdast på land i avgrensa område. Det er nedfelt i verneforskrifta for større naturvernområde på Svalbard.

Politikk for å nå dei nasjonale måla

Regjeringa har vedteke at det skal leggjast fram ei ny stortingsmelding om kulturminnepolitikken, og Miljøverndepartementet har starta arbeidet i 2011. Meldinga skal leggjast fram i inneverande stortingsperiode. Her vil det blant anna bli lagt vekt på å få fram korleis mangfaldet av kulturhistoriske verdiar på ulike vis kan tene som ressursar for å utvikle attraktive lokalsamfunn i heile landet. Eit viktig fundament i meldinga vil òg vere å vise at kultur- og naturarven utgjer grunnlaget i ei heilskapleg miljøforvalting. Meldinga vil òg gå inn på risikoelement som er trekte fram av Riksrevisjonen i forvaltningsrevisjonen knytt til verneverdige og freda bygningar.

Det er etablert ti bevaringsprogram som skal bidra til å nå dei nasjonale måla innan 2020. Desse skal følgjast opp vidare i 2012. Programma legg vekt på å få fram synlege resultat. Den verdien kulturarven har for regionar og lokalsamfunn skal stå i sentrum.

Boks 16.4 Bevaringsprogramma på kulturminnefeltet

  1. Freda kulturminne i privat eige

  2. Samiske kulturminne

  3. Stavkyrkjene

  4. Verdsarven

  5. Tekniske og industrielle kulturminne

  6. Brannsikring av tette trehusmiljø og stavkyrkjer

  7. Fartøy

  8. Ruinar

  9. Bergkunst

  10. Utvalde arkeologiske kulturminne

Som ledd i utviklinga av kulturminnepolitikken, er det dei seinare åra utarbeidd strategiar for å overvake kulturminne og kulturmiljø, for forvalting av arkeologiske kulturminne og for vern av fartøy.

I 2011 starta eit arbeid for å lage ein heilskapleg politikk for norsk gjennomføring av verdsarvkonvensjonen. Denne skal peike på overordna utfordringar for arbeidet med verdsarv og klargjere ambisjonar og prioriteringar. Etter planen skal arbeidet sluttførast som ein del av stortingsmeldinga.

Riksrevisjonens forvaltningsrevisjon knytt til freda og verneverdige bygningar blir blant anna følgd opp gjennom Kunnskapsløftet for kulturminneforvaltningen 2011-2015 . Kunnskapsløftet skal sikre gode styringsdata for å kunne rapportere på utviklinga fram mot måloppnåing. Dette omfattar blant anna modernisering av den nasjonale kulturminnedatabasen Askeladden. Det skal utviklast eit framtidsretta digitalt saksbehandlings- og forvaltingssystem som skal omfatte både dei freda kulturminna som har nasjonal verdi og lokale kulturminne som har regional og lokal verdi. Data skal gi god oversikt over tilstand og tiltak. Kompetansen i kommunane skal styrkjast.

For å få fram grunnlagsdata om tapet av verneverdige kulturminne, vil det bli utvikla eit system for registrering og vurdering av verneverdi og eit overvakingssystem for å følgje utviklinga over tid, jf. nasjonalt mål 6.1.

Frå 2007 dekkjer staten ein større del av utgifter til arkeologiske registreringar og utgravingar i samband med mindre, private tiltak. Ordninga har hatt stor betydning for forholdet mellom enkeltpersonar og kulturminnemyndigheitene og ein positiv verknad når det gjeld ukontrollerte tap av denne type kulturminner jf. nasjonalt mål 6.2.

I 2011-2012 vert det arbeidd med ein strategi for fredingspolitikken som skal gje betre representativitet i utvalet av freda kulturminne og kulturmiljø, jf. nasjonalt mål 6.3.

Dei 11 prioriterte tekniske og industrielle kulturminna representerer berre utvalde delar av industrihistoria. I åra som kjem, må det vurderast korleis eit breiare utsnitt av industrihistoria kan dokumenterast og formidlast, jf. nasjonalt mål 6.3.

Freding av bil- og jernbarneferjer skal avsluttast i 2011. Deretter er planen å vurdere fleire kategoriar fartøy med sikte på freding, jf. den nye fartøyvernplanen. Ansvaret for dei verna fartøya skal etter denne planen overførast til fylkeskommunane, mens ansvaret for dei freda fartøya framleis vil liggje hos Riksantikvaren, jf. nasjonalt mål 6.3.

Eit representativt utval automatisk freda arkeologiske kulturminne vert sikra gjennom tre bevaringsprogram knytte til høvesvis ruinar, bergkunst og utvalde arkeologiske kulturminne, jf. nasjonalt mål 6.5.

I 2011 starta eit arbeid for å lage ein heilskapleg politikk for norsk gjennomføring av verdsarvkonvensjonen. Denne skal peike på overordna utfordringar for arbeidet med verdsarv og klargjere ambisjonar og prioriteringar. Etter planen skal arbeidet sluttførast som ein del av stortingsmeldinga.

Vel 3200 freda bygningar er i privat eige. Eigarane sin vilje, kompetanse og motivasjon er heilt avgjerande for at det einskilde kulturminnet og kulturmiljøet skal bli teke godt vare på. Friviljug innsats frå eigarane er avgjerande for å nå det nasjonale målet om at freda bygningar skal vere sette i stand innan 2020. Riksantikvaren arbeider med å gå systematisk gjennom alle eldre fredingar og følgje opp det enkelte kulturminnet i samarbeid med eigaren. Arbeidet vil bli ført vidare i 2012. Erfaringane vil inngå som eit viktig grunnlag i arbeidet med ein ny strategi for freding, jf. nasjonalt mål 6.3.

Boks 16.5 Prosjektet Pilegrimsleia

Prosjektet Pilegrimsleia, eit av dei elleve pilotprosjekta i Verdiskapingsprogrammet på kulturminneområdet, vart avslutta i 2010. I 2011 etablerte Riksantikvaren eit midlertidig, nasjonalt pilegrimssenter i Trondheim. I 2010 og 2011 har det vore arbeidd med å utvikle ein nasjonal pilegrimsstrategi under leiing av Fornyings-, administrasjons- og kyrkjedepartementet. Målet er at strategien skal bli ferdig i løpet av 2011. I 2012 vil det i samarbeid mellom Fornyings-, administrasjons- og kyrkjedepartementet og andre berørte departement bli vurdert å etablere ein varig driftsorganisasjon som skal koordinere pilegrimsarbeidet gjennom eit permanent, nasjonalt pilegrimssenter. Pilegrimstradisjonen inngår i ein internasjonal samanheng, og det er vaksande interesse for dette, så vel i Europa som i andre verdsdelar. Fleire departement er involverte i pilegrimssatsinga, som byggjer på fire ulike grunnpilarar: kyrkje - kultur - miljø - næring.

Boks 16.6 Kultur- og naturreisa

Prosjektet Kultur- og naturreisa, som er eit samarbeid mellom Riksantikvaren, Norsk kulturråd, Statens kartverk og Direktoratet for naturforvaltning, vart etablert i 2011. Målet med prosjektet er å gi folk ein enkel og mobil tilgang til aktuelle opplysningar og forteljingar om kultur- og naturarven, knytte til den staden der dei er eller bur. Tenesta vil innehalde fakta og forteljingar som skal kunne formidlast blant anna gjennom mobiltelefonar, internett, GPS-navigatørar, MP3-spelarar og lesebrett. Satsinga vil bli prøvd ut i tre pilotprosjekt i Dovre-området, Bø-Sauherad og langs Akerselva.

Skjøtsel i kulturlandskapet

Kulturlandskapet kan ikkje haldast ved like utan at menneskeleg påverknad held fram. Gjennom prosjektet Utvalgte kulturlandskap i jordbruket har landbruks-, natur- og kulturminneforvaltninga gått saman om å gi nokre område gode tilhøve for å bevare natur-, kultur- og landskapsverdiar. Ein har no 22 område som blir følgt opp med støtte til ulike skjøtselstiltak. Det er i tillegg behov for å arbeide meir langsiktig med skjøtsel i dei viktigaste areala for naturmangfald og med restaurering av truga naturtypar som er prega av attgroing. Ulike miljøverkemiddel i jordbruket er viktige for å få til ein god nok skjøtsel av dei mest verdifulle områda i kulturlandskapet. Det er viktig å få til ei betre målretting av desse verkemidla.

Først når vi kan identifisere samanheng mellom bruk av ulike verkemiddel, tiltak og effekt, vil målrettinga av verkemiddel i kulturlandskapet kunne bli meir effektiv. Kartlegging, overvaking og resultatsstyring blir viktige verkemiddel framover. I jordbruksavtala for 2011 vart det vedteke at ei partssamansett arbeidsgruppe skal utarbeide eit forslag til ein målstruktur med bruk av indikatorar (blant anna Naturindeks for Noreg) og betre rapportering på miljømål. Dette for å få betre målretting av verkemiddel for å oppnå gode miljøresultat.

Sikring av kulturlandskap

I Nasjonale forventninger til regional og kommunal planlegging er det venta at fylkeskommunane og kommunane tek omsyn til jordbruksareal og kulturlandskapet, og medverkar til at dei nasjonale jordvernmåla blir nådde ved å avgrense omdisponering av dei mest verdifulle jordressursane og redusere oppsplitting av viktige areal. Nødvendig kartlegging og vurdering av desse verdiane inngår i planlegginga.

Aktiv bruk av verkemidla i plan og bygningslova gjer det mogleg med langsiktige løysingar som tek vare på omsynet til samfunnsutviklinga, samtidig som omdisponeringa av areal kan haldast innanfor jordvernmålet. Som del av kommunal planstrategi skal val knytte til langsiktig arealbruk drøftast. Omsynssoner kan mellom anna nyttast for å ivareta jordvern. Det er innført ein ny heimel som gir statlege styresmakter tilgang til å bestemme at delar av ein arealdel ikkje kan endrast eller opphevast i ein gitt periode, blant anna ut frå jordvernomsyn. Vilkåra for dispensasjon er gjort klarare og stramma inn slik at det vil bli vanskelegare å omdisponere jord ved dispensasjon frå vedtekne planar.

Noreg har slutta seg til og Miljøverndepartementet har overordna ansvar for oppfølging i Noreg av Den europeiske landskapskonvensjonen. Formålet er å fremje vern, forvaltning og planlegging av landskap og organisere europeisk samarbeid om dette. Det er utarbeidd ein rettleiar for landskapsanalysar i kommunal planlegging og utprøving av metoden skjer i fleire kommunar med medverknad frå Miljøverndepartementet. Vidare arbeider departementet med metodar for klassifisering og vurdering av verdiar i landskapet, og utvikling av metodikk for kartlegging av landskapstypar slik at data kan leggjast i ein database.

Jordressursane

Regjeringa vil følgje opp bruken av dei nye verkemidla i plan- og bygningslova for å sikre jordressursane. Regjeringa vil vurdere å lage eigne statlege planretningslinjer for sikring av jordressursane.

Prioriterte arter og utvalde naturtypar

I nokre tilfelle vil det vere mest føremålstenleg å ta vare på truga arter og naturtypar ved å gi dei status som prioriterte arter eller utvalde naturtypar etter naturmangfaldlova. Arbeidet med å peike ut prioriterte arter og utvalde naturtypar vil halde fram i 2012. I dette arbeidet kan òg arter og naturtypar knytte til kulturlandskap bli vurderte. Mellom anna vil kystlynghei bli vurdert som ny utvald naturtype. Ein vil òg følgje opp dei artene som er blitt prioriterte og de naturtypane som er blitt utvalde, inkludert dei handlingsplanane som er utarbeidde. Staten kan gi tilskot til tiltak for å ta vare på dei prioriterte artene og utvalde naturtypane.

Framande organismar

Regjeringa vil følgje opp Tverrsektoriell nasjonal strategi og tiltak mot framande skadelege arter. Strategien inneheld tiltak som skal gjerast i ulike sektorar, til dømes samferdsel og landbruk. I 2012 vil Artsdatabanken lansere ei ny svarteliste der fleire framande organismar er risikovurderte. Denne vil gi eit viktig grunnlag for arbeid mot framande organismar i sektorane. Fleire fylkesmenn vil i 2012 bli ferdige med sine regionale handlingsplanar mot framande skadelege organismar, og desse vil gi prioriteringar for tiltak i verneområde og i kommunane. Handlingsplanar mot boersvineblom og rynkerose er under arbeid.

Ein del framande organismar spreier seg lett i kulturlandskapet der skjøtselen er opphøyrt og hevda er dårleg. Døme på slike arter er sitkagran, lupinar og rynkerose. God hevd og skjøtselstiltak er derfor førebyggjande tiltak mot slik spreiing. I handlingsplanen for kystlynghei er fjerning av sitkagran i nokre tilfelle eit viktig tiltak både utanfor og innanfor verneområde. Eit døme på dette er Tarva i Sør-Trøndelag. Dette er eit kystlyngheilandskap som også er eit utvalt kulturlandskap.

Under nasjonalt program for kartlegging og overvaking av naturmangfald er det sett i gang fleire større prosjekt som vil betre kunnskapsgrunnlaget med omsyn til status for framande organismar i Noreg.

Regjeringa fører ein restriktiv politikk på GMO-området og styresmaktene vurderer miljørisiko nøye ved søknader om utsetjing av GMO. Norske styresmakter har så langt ikkje godkjent genmodifiserte organismar for dyrking eller anna form for utsetjing i naturen. Samtidig aukar bruken av genmodifiserte organismar i omfang i mange andre land, og situasjonen blir følgt nøye gjennom overvakningssystem, prøver og analysar. Slike system skal syte for at vi veit kva slag typar av genmodifiserte organismar som eventuelt finn vegen til Noreg. Denne informasjonen vil så danne grunnlag for eventuelle tiltak for å sikre økosystem og naturmangfald.

Kulturminne på Svalbard

Sysselmannen på Svalbard har utarbeidd ei liste over femti høgt prioriterte kulturminner og kulturmiljø for å sikre eit representativt utval av kulturminne på Svalbard og hindre ukontrollert tap. Kulturminneplan for Svalbard er under revisjon i 2011, jf. nasjonalt mål 6.16.