22 Statusrapportering på «gamle» resultatområde 1 frå 2011

Berekraftig bruk og vern av leveområde

Tabell 22.1 Berekraftig bruk og vern av leveområde i 2011.

Nasjonale mål

Delmål

Indikatorar

1.1.1 Mangfaldet av naturtypar skal takast vare på innanfor det naturlege utbreiingsområdet. I all natur skal viktige økologiske funksjonar og tenester takast vare på.

1.1.1.1 Tilstanden i alle økosystem skal vere frå god til mykje god, jf. Naturindeks for Noreg.

Indikatorar i høve til Naturindeks for Noreg.

1.1.1.2 Sterkt modifiserte vassførekomstar skal innan 2021 gjenopprettast slik at dei oppnår «godt økologisk potensiale», jf. vassforskrifta.

1.1.1.3 I særleg verdifulle og sårbare marine område skal økologiske funksjonar og naturmangfald sikrast særleg vern.

1.1.1.4 Inngrepsfrie naturområde som er att skal takast vare på.

Utvikling i areal av inngrepsfrie naturområde (INON)

1.1.1.5 God økologisk tilstand skal gjenopprettast i eigna førekomstar av verdifulle naturtypar eller økologiske funksjonsområde.

Talet på restaurerte naturområde

Talet på restaurerte kulturlandskap

1.1.1.6 Regulere motorferdsle i utmark og vassdrag for å ivareta naturmiljøet, fremje trivsel og sikre stille og ro i naturen.

Talet på dispensasjonar som er gitt og utvikling i talet på dispensasjonar

1.1.2 Dei mest truga naturtypane skal ha status som utvalde naturtypar.

1.1.2.1 Dei mest truga naturtypane skal ha status som utvalde naturtypar innan 2013, jf. naturmangfaldlova.

Talet på utvalde naturtypar

Talet på inngrep i utvalde naturtypar

Talet på førekomstar av utvalde naturtypar som har motteke midlar til skjøtselstiltak

1.1.3 Eit representativt utval av norsk natur skal vernast for kommande generasjonar.

1.1.3.1 Alle naturtypar skal vere tilstrekkeleg representerte i område som er verna etter naturmangfaldlova eller naturvernlova.

Areal og del av verna areal (inkl. årleg endring) fordelt på naturtypar.

Auka skogvern pr. år målt i km 2 produktiv skog og prosent av produktiv skog verna

1.1.3.2 Verneverdiane i verneområda skal oppretthaldast/gjenopprettast.

Talet på og del av verneområde der verneverdiane er truga.

Talet på og del av verneområde med forvaltningsplan

Statusbeskriving på måla frå Prop. 1S (2010-2011)

Miljøforvaltningas mål er endra. Nedanfor er det rapportert på måla frå Prop. 1 S (2010-2011).

1.1.1. Mangfaldet av naturtypar skal takast vare på innanfor det naturlege utbreiingsområdet. I all natur skal viktige økologiske funksjonar og tenester takast vare på

1.1.1.1. Tilstanden i alle økosystem skal vere frå god til mykje god, jf. Naturindeks for Noreg .

Hav og kyst:

Barentshavet og havområda utanfor Lofoten og Norskehavet er i utgangspunktet reine og rike havområde og miljøtilstanden her er generelt god. Betra forvaltning av dei kommersielle fiskebestandane har blant anna bidrege til at tilstanden for naturmangfald er betra eller stabil i dei store havområda. Unntaket er ein urovekkjande nedgang i ei rekkje sjøfuglbestandar dei siste åra. Etter stabil tilstand i 1990 og 2000 (indeksverdi på ca. 0,8) har det vore ein dramatisk tilbakegang fram til 2010 (indeksverdiar på høvesvis 0,5 og 0,4). Dei ishavhengige selartene og enkelte fiskebestandar (uer/snabeluer, blålange og blåkveite) har òg negative utviklingstrekk.

Sjølv om Barentshavet og havområda utanfor Lofoten og Norskehavet i utgangspunktet er reine og rike havområde, er desse havområda under stadig aukande press frå næringsaktivitetar som fiskeri, skipstrafikk, petroleumsverksemd og alternative energiformer til havs, klimaendringar og havforsuring og forureining som blir transportert til havområd gjennom hav- og luftstraumar.

I Nordsjøen og Skagerrak er miljøtilstanden i utgangspunktet dårlegare. Dette skuldast i stor grad av påverknad frå menneskeleg aktivitet. Havområdet er eit av dei mest trafikkerte i verda, og det føregår eit stort fiskeri og utbreidd utvinning av olje og gass. Rundt heile Nordsjøen ligg det tett folkesette og høgt industrialiserte land, som er med på å påverke havområdet gjennom blant anna tilførsel av miljøgifter og avrenning frå land. For Nordsjøen og Skagerrak vil utfordringa vere å utarbeide og setje i verk ein plan for å forbetre miljøtilstanden.

Ferskvatn:

Naturindeksen for Noreg viser at tilstanden for naturmangfald i ferskvatn samla sett er god. Det har vore ei betring av tilstanden på 10 pst. frå 1990 til 2010. Betringa heng saman med ei rekkje målretta forvaltningstiltak for å betre miljøtilstanden. På Sørlandet, Austlandet og Vestlandet har tilstanden vorte betydeleg betra sidan 1990 (15-24 pst.). Den internasjonale avtala om å redusere utsleppa av sambindingar som gir sur nedbør (Gøteborgprotokollen) og kalkinga for å motverke forsuringa, har medverka til betringa. Miljømål som følgje av vassforskrifta sikrar at tilhøva for planter og dyr i vatn er gode ved at det blir stilt krav til såkalla «god kjemisk og økologisk tilstand». Gjennomføringa av vassforskrifta blir sett i samanheng med naturmangfaldlova. Forvaltningsreforma, som vart gjennomført frå 1. januar 2010, førte til at elleve fylkeskommunar vart vassregionstyresmakter, og fekk ansvaret for å leie planarbeidet. Samtidig har Fylkesmannen i alle fylke behalde ansvaret for miljøfaglege oppgåver knytt til arbeidet.

Våtmark:

Naturindeksen for Noreg viser at tilstanden for myr-kjelde-flaummark (våtmark) samla sett er middels god (indeksverdi på 0,55). Slike område har hatt ein tilbakegang i tilstand for naturmangfald i perioden frå 1990 til 2010. Tilbakegangen er mest markert i Nord-Noreg, der dei klimakjenslevare palsmyrane smeltar relativt raskt. Myr har vore utsett for omfattande grøfting, uttak av torv og nydyrking sidan 193 0-talet, og det er stor geografisk variasjon i tilstanden. I tillegg er enkelte myrtypar særskilt kjenslevare for langtransportert nitrogen, klimaendringar og motorisert ferdsle i utmark. Tilstanden i myr-kjelde-flaummark har hatt ein tilbakegang på 5,2 prosent i perioden 1990 til 2010.

Skog:

Naturindeksen for Noreg viser at tilstanden for naturmangfald i skog har ein verdi på om lag 0,4 (mot ein referanseverdi på 1). Den relativt dårlege tilstanden skuldast i hovudsak ein kombinasjon av skogbruk og låge rovviltbestandar. Sjølv om det har vore ein vekst i daud ved i norsk skog sidan 1995, er førekomst av daud ved likevel låg samanlikna med lite menneskepåverka skog. Vidare er elg- og hjortebestanden så høg at den i enkelte område har negativ innverknad på anna biologisk mangfald. Tilstanden for skog er dårlegast i Midt-Noreg og i Hedmark.

Fjell:

Naturindeksen for Noreg viser at tilstanden for naturmangfald i fjell samla sett er god, men i enkelte sentrale fjellområde i Sør-Noreg er tilstanden dårlegare. Dette skuldast kombinasjonar av faktorar som tilførsle av langtransportert forureining, endring i arealbruk (mindre seterbruk, auka kraft-, veg- og hyttebygging), og klimaendringar. Tilstanden i fjell har hatt ein tilbakegang på 4,1 pst. i perioden 1990 til 2010. Den største tilbakegangen har vore i Nord-Noreg, med 6,7 pst.

Kulturlandskapet:

Tilstanden for naturmangfald i ope lågland (dvs. open semi-naturleg slåtte- og naturleg mark, som kystlynghei og slåtte- og beitemark) er i dag generelt dårleg. I større delar av landet har tilstanden ein indeksverdi under 0,4-0,5. Tilstanden for naturmangfald har hatt ein tilbakegang på heile 12 pst. i perioden frå 1990 til 2010. Mangel på skjøtsel og husdyr på beite har gjort at det er ei omfattande gjengroing av kystlynghei og gras- og urterik mark, noko som medfører at areala av desse økosystema blir mindre. Det er særleg intensiveringa og mekaniseringa innan landbruket som har bidrege til dette. Tilstanden på det arealet som er att, er òg gjennomgåande dårleg. Det er aukande behov for å halde oppe drift og skjøtsel i dei høgast prioriterte områda (ca. 300) i Nasjonal registrering av verdifulle kulturlandskap og naturtypar i kulturlandskapet.

I 2010 vart to nye område inkluderte i «Utvalgte kulturlandskap i jordbruket» og i 2012 vil ytterlegare 4 område bli innlemma. Andre viktige verkemiddel i arbeidet med å ta vare på jordbruket sitt kulturlandskap og naturmangfaldet i dette landskapet, er supplerande kartlegging av mangfaldet i naturen og betre overvaking. Supplerande kartlegging er gjennomført i alle fylke. Kunnskapen som er skaffa fram er gjort tilgjengeleg i Naturbase, og blir nytta ved prioritering av tiltak og skjøtsel. Våren 2011 vart slåttemark og slåttemyr utvalte naturtypar etter naturmangfaldlova. I løpet av 2011 vil også kystlynghei bli ein utvalt naturtype etter naturmangfaldlova.

1.1.1.2 Sterkt modifiserte vassførekomstar skal innan 2021 gjenopprettast slik at dei oppnår «godt økologisk potensiale», jf. vassforskrifta.

Talet på inngrep i vassdragsnatur aukar, til dømes utbygging av små vasskraftverk. Det blir arbeidd kontinuerleg for at omsynet til naturmangfald blir ivareteke så godt som mogleg i slike saker. Det følgjer av vassforskrifta at ein vassførekomst om mogleg skal oppretthalde god tilstand sjølv om den blir utsett for inngrep. Om dette ikkje let seg gjere, kan vassførekomsten peikast ut som sterkt modifisert, noko som inneber at ein set eit lågare miljømål, såkalla godt økologisk potensial. Det er eit mål at vassførekomstar som allereie er påverka av kraftutbygging eller andre inngrep, oppnår godt økologisk potensial innan kommande planperiode, dvs. innan 2021. I arbeidet med vassforvaltningsplanane er forslag om betringar i gamle kraftutbyggingar eit viktig tema. Ein del forbetringar kan gjerast innanfor rammene av gjeldande konsesjon. Men i mange tilfelle vil det vere nødvendig med auka vasslepp for å få til reelle betringar. Revisjonar av vilkår i vasskraftkonsesjonar er verktøyet for å få til slike betringar. Det er Olje- og energistyresmaktane som har ansvar for slike revisjonar.

1.1.1.3 I særleg verdifulle og sårbare marine område skal økologiske funksjonar og naturmangfald sikrast særleg vern

Den oppdaterte forvaltningsplanen for Barentshavet – Lofoten vart lagt fram 11. mars 2011. Her er det blant anna fastsett nye rammer for petroleumsverksemd i Barentshavet og havområda utanfor Lofoten. Dei særleg verdifulle og sårbare områda er gjennom forvaltingsplanen gitt eit særskilt vern.

Store delar av stortareskogen i nord og sukkertareskogen i sør har forsvunne. Stortaren blir beita ned av kråkebollar, men årsakene bak den dramatiske situasjonen er framleis ukjende. For sukkertare er høgare sjøtemperaturar og store tilførsler av næringssalt og partiklar dei viktigaste årsakene til at arta blir borte. Miljøverndepartementet og Fiskeri- og kystdepartementet har etablert ei forskargruppe blant anna beståande av forskarar frå NIVA og HI som skal sjå på effektar av overgjødsling på sukkertare. Gruppa skal levere rapporten sin hausten 2011.

Kaldvasskorallrev er ein annan naturtype som er under stort press. Reva har blant anna blitt skadde av botntråling og klimaendringar. Havforsuring er eit nytt trugsmål. Regjeringa har sett i verk ei rekkje nye tiltak for å beskytte korallreva mot skade. Fleire korallrev har blitt beskytta mot skade frå fiskeriaktivitet, og alle reva som er beskytta mot botntråling skal òg beskyttast mot garn- og linefiske. Det er òg stilt særskilte krav til petroleumsverksemd i område med korallrev.

1.1.1.4 Inngrepsfrie område som er att skal takast vare på

Dei siste hundre åra er dei villmarksprega naturområda i Noreg (område 5 kilometer eller meir unna tyngre tekniske inngrep) reduserte frå omkring halvparten av landarealet til i underkant av 12 pst. i 2003, og i Sør-Noreg var det berre att 5 pst. i 2003. Den siste INON-kartlegginga for perioden 2003-2008 viser at nedbyggingstakta har auka betydeleg etter perioden 1998-2003. Over 1000 kvadratkilometer inngrepsfri natur (område 1 km eller meir unna tyngre tekniske inngrep) gjekk tapt i perioden 2003-2008. Dette er ein auke på om lag 30 pst. i høve til førre periode. I perioden 2003 – 2008 stod utbyggingar i vassdrags- og energisektoren for om lag 40 pst. av bortfallet av inngrepsfrie naturområde, mens landbrukssektoren (i all hovudsak skogsbilvegar) stod for omlag 30 pst. av bortfallet. For heile perioden frå 1988 til 2008 er det registrert eit bortfall på nesten 6000 kvadratkilometer med inngrepsfri natur, tilsvarande det samla arealet av fylka Østfold og Vestfold. For sjøareal er det førebels ikkje gjort noko vurdering av omfanget av inngrepsfrie område. Direktoratet for naturforvaltning arbeider no med å leggje til rette for at INON-kartlegginga blir rasjonalisert og gjort enklare blant anna ved bruk av nye tekniske løysingar for oppdatering og korreksjonar med omsyn til nye inngrep.

I løpet av 2011 vil Landbruks- og matdepartementet i samarbeid med Miljøverndepartementet gjennomføre den tidlegare varsla revisjonen av regelverket som er knytt til landbruksvegar.

1.1.1.6 Regulere motorferdsle i utmark og vassdrag for å ivareta naturmiljøet, fremje trivsel og sikre stille og ro i naturen

Det totale talet på snøskuterar var over 68 765 ved utgangen av 2010, og det har vore ein jamn auke i talet på snøskuterar i fleire år (frå 53 599 i 2003). Talet på barmarkskøyretøy (All Terrain Vehicles – ATV) har òg auka kraftig, frå 295 nyregistrerte køyretøy i 1995 til over 33 300 køyretøy pr. 31. desember 2010 (alle tal frå Opplysningsrådet for vegtrafikk). Dette betyr at omfanget av motorferdsel i utmark har auka kraftig.

Talet på dispensasjonar gitt i medhald av motorferdsellova og den nasjonale forskrifta er tilgjengeleg som KOSTRA-rapportering. I 2010 vart det behandla 14 581 søknader om dispensasjon for motorferdsel i utmark. Av desse vart 13 875 (95 pst.) godkjende. For å få eit samla bilete må det òg reknast med dispensasjonar som er gitt for fleire år. 11 326 tidlegare gitte dispensasjonar var framleis gyldige i 2010, dvs. at det var 25 251 aktive dispensasjonar i 2010. For barmarkskøyring vart det totalt godkjent 1910 søknader i 2010. Det er 5 kommunar som står for 1367 av dispensasjonane.

Finnmark er det einaste fylket med opne løyper for motorferdsel på barmark. Ein rapport frå barmarksprosjektet i Finnmark med anbefalingar for å avgrense barmarkskøyring vart send Miljøverndepartementet frå Direktoratet for naturforvaltning 15. februar 2011. Departementet vil vurdere anbefalingane i prosjektet i samband med arbeidet med å fullføre gjennomgangen av motorferdsleregelverket.

Statens naturoppsyn har gjennomført målretta oppsyns- og kontrolltiltak, oftast i samhandling med lokalt politi. Barmarkskøyring har hatt særleg prioritet. I 2010 vart totalt 56 tilfelle av ulovleg motorferdsel melde til politiet, etter kontrollar av Statens naturoppsyn (inkl. Fjelltenesta i Nordland og). Av desse var det 23 tilfelle av ulovleg barmarkskøyring. I tillegg kjem tilfelle av ulovleg motorferdsel melde frå aktørar som Statens naturoppsyn kjøper oppsynstenester frå. Forutan fleire kontrollar med motorisert ferdsle i utvalte område er det fokus på å kartleggje omfanget av motorferdsleaktiviteten i utmarka. Det er òg lagt vekt på informasjon og andre førebyggjande tiltak får å skape aksept for regelverket.

Direktoratet for naturforvaltning la våren 2008 fram eit forslag til nytt motorferdsleregelverk. Miljøverndepartementet vedtok i juni 2009 endringar i motorferdsleforskrifta som blant anna gjer det mogleg å gi løyve til køyring i utmarksnæring og til gruppeturar for pensjonistar og nokre andre grupper. I tråd med Regjeringas felles plattform vil regjeringa fullføre gjennomgangen av motorferdsleregelverket.

1.1.2 Dei mest truga naturtypane skal ha status som utvalde naturtypar

1.1.2.1 Dei mest truga naturtypane skal ha status som utvalde naturtypar innan 2013, jf. naturmangfaldlova

Ei raudliste for naturtypar vart lagt fram av Artsdatabanken våren 2011. Denne raudlista er ein oversikt over naturtypar som er vurderte til å ha negativ utvikling eller vere svært fåtallige i Noreg. Totalt for Noreg med havområde er 40 naturtypar klassifiserte som truga og 31 som nær truga. Dei fem naturtypane slåttemark, slåttemyr, kalklindeskog, kalksjøar og innhole eiketre er dei første som har fått status som utvalde naturtypar etter naturmangfaldlova. Ein kongeleg resolusjon for desse fem naturtypane vart behandla våren 2011. Handlingsplanar for naturtypane er ferdigstilte. Innhole eiker vart ikkje vurderte i raudlista for naturtypar, dei andre fire er klassifiserte som truga. Ytterlegare 14 faggrunnlag for naturtypar er utarbeidde. Desse er høgmyr i innlandet, terrengdekkjande høgmyr på kysten, kjelder i låglandet, kystlynghei, haustingsskog, kroksjøar og meanderelveparti, elvedelta ferskvatn og brakkvatn, fossesprøytsoner, varmekjær kjeldelauvskog, kystfuruskog, sanddyneområde, open grunnlendt mark i Oslofjordområdet, spesielle sandområde og ålegrasenger. Alle desse naturtypane vil bli vurderte fremja som utvalde naturtypar etter naturmangfaldlova (gjennom kongeleg resolusjon) i 2011 og 2012. Det vart i 2010 etablert eit system som det kan søkjast i for tilskotsordninga for utvalde naturtypar (kap 1427, post 82 Tilskot til prioriterte arter og utvalde naturtypar) og der det kan søkjast om tilskot til tiltak som er beskrivne i handlingsplanen for den enkelte naturtypen. Systemet vil vere fullt operativt i løpet av 2011 og skal i hovudsak administrerast av fylkesmennene.

1.1.3 Eit representativt utval av norsk natur skal vernast for kommande generasjonar

1.1.3.1 Alle naturtypar skal vere tilstrekkeleg representerte i område som er verna etter naturmangfaldlova eller naturvernlova

Evalueringa av gjennomført vern frå 2010 konkluderer med at verna areal gir brukbar dekning for dei fleste hovudnaturtypane, men mangelfull dekning for skog generelt og produktiv skog spesielt. Også kulturlandskap og ferskvatn/våtmark treng betre vern eller andre sikringstiltak om variasjonsbreidda skal haldast ved lag. Dette betyr at verna areal i lågareliggjande område i varme vegetasjonssoner og på produktiv mark er underrepresenterte i dei verna områda. Det er i naturtypar i desse områda vi finn det mest varierte naturmangfaldet og at fleirtalet av dei truga artene lever. Evalueringa konkluderer med at dei norske verneområda langt på veg tilfredsstiller dei krava som internasjonale konvensjonar set til politikk og system for verneområde. To manglar blir framheva: Vernet er ikkje fullt ut representativt så lenge verna areal i lågareliggjande delar av Sør-Noreg er så lite, og forvaltninga av verneområda er ikkje god nok så lenge ein ikkje har klare mål for naturmangfaldet, forvaltningsstrategiar og overvakingsprogram for verneområda. Med utgangpunkt i evalueringa skal det i løpet av 2011 utarbeidast ein strategi for korleis dei ulike verkemidla i naturmangfaldlova for å beskytte naturtypar, arter og deira leveområde skal følgjast opp.

Ein tek sikte på å utvikle norsk vernepolitikk meir i tråd med EUs NATURA 2000 i høve til etablering av område og rapportering via det europeiske miljøbyrået (EEA). Naturvern er ikkje ein del av EØS-avtala, men Miljøverndepartementet har følgt EUs arbeid på dette området tett i samband med arbeidet med ny naturmangfaldlov. Naturmangfaldlova gjer at norsk naturforvaltning er løfta opp på EUs nivå.

Det er brei europeisk semje om å opprette gode europeiske nettverk av verneområde. Under Bernkonvensjonen om vern av europeisk natur er dette følgt opp gjennom at partane skal peike ut område til eit europeisk nettverk av verneområde kalla Emerald Network. Innmelding av norske område til Emerald Network vil vere ein parallell til Natura 2000-prosessen i EU-landa. Det er til no utgreidd om lag 100 norske kandidatområde, dvs. ca. 45 pst. av verna landareal i Noreg (ca. 22.500 km 2 ). Ytterlegare ca. 70 kandidatområde er under utgreiing. Foreløpig er det berre område som allereie er verna etter naturmangfaldlova og naturvernlova som er utgreidde. Ifølgje ny framdriftsplan for etablering av Emerald Network som partlanda under Bernkonvensjonen vart samde om i desember 2010 må Noreg avlevere alle sine kandidatområde innan utgangen av 2012. Etter dette vil Det europeiske miljøbyrået (EEA) evaluere om dei norske kandidatområda fyller krava til å vere ein del av Emerald Network. Endeleg godkjenning av eit norsk nettverk av verneområde i Emerald Network skal godkjennast under Bernkonvensjonen seinast i løpet av 2016. Det er eit mål å ha på plass tilstrekkeleg dokumentasjon for alle aktuelle kandidatområde til nettverket i løpet av 2012.

Verneplan for myr og våtmark i Finnmark og verneplan for Tyrifjorden er planlagt vedteken i 2012. Verneplan for rik lauvskog i Troms vert gjennomført som frivillig skogvern. I løpet av 2012 vil ein i det alt vesentlege ha nådd målet i St.meld. nr. 68 (1980-81) om gjennomføring av fylkesvise, tematiske verneplanar for tema edellauvskog, myr, våtmark og sjøfugllokalitetar – totalt 70 verneplanar.

I 2010 vart det verna 51 skogområde med ca. 87,6km 2 produktiv skog. Pr. september 2011 er det i inneverande år verna 21 skogområde med ca 62 km 2 produktiv skog, og totalt er ca. 2,0 pst. av det produktive skogarealet i Noreg no verna. I løpet av hausten 2011 er det planlagt vern av 31 Statskogområde i Nord-Trøndelag, eitt Statskogområde i Sør-Trøndelag, ei rekkje område i verneplanen for Opplysningsvesenets fond sine areal og i område etter ordninga med frivillig vern.

Hovudstrategien i arbeidet for auka skogvern er å sikre høg fagleg kvalitet ved at dei viktigaste områda blir fanga opp i arbeidet, samtidig som ein sikrar god dialog med skogeigarar og andre partar.

Tabell 22.2 Skogvern pr. år (produktiv skog) i perioden 2001 – 2010 (september)

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

(sept.)

Produktiv skog som er verna i km 2

47

66,3

0

28,6

156,1

28

20,7

169,6

31,5

51,7

Pr. september 2011 er 49 av i alt 54 verneframlegg i nasjonalparkplanen gjennomførte. I 2011 er Rohkunborri nasjonalpark oppretta, den opphavlege Ormtjernkampen nasjonalpark er utvida til den nye Langsua nasjonalpark og landskapsvernområda Sølen og Kvænangsbotn/Navitdalen er etablerte. Følgjande område er planlagt verna hausten 2011: Goahteloubbal og Lahku, tidlegare omtalt som Sundfjordfjella. I tillegg skal Øvre Anarjohka nasjonalpark utvidast. For å få samanheng med nasjonalparken på svensk side vil ein òg opprette Fulufjellet nasjonalpark. Denne kjem i tillegg til områda i nasjonalparkplanen. Fem kommunar i Nord-Trøndelag har fremja ønske om å etablere ein nasjonalpark på Nord-Fosen, og det blir arbeidd med ei mindre utviding av Saltfjellet-Svartisen nasjonalpark. I vernearbeidet legg ein stor vekt på å gjennomføre demokratiske og tillitvekkjande planprosessar. Samarbeidet med Sametinget for å sikre samiske interesser på best mogleg måte i planlegginga (jf. avtala om konsultasjon mellom Staten og Sametinget) blir ført vidare.

Etableringa av den nye modellen for lokal forvaltning av verneområde er no godt i gang. Ein reknar med at alle nasjonalparkforvaltarane vil vere på plass i løpet av 2012. Det skal utviklast faglege fellesskap gjennom oppbygging av lokale/regionale forvaltningsknutepunkt. Dei faglege fellesskapa vil primært vere knytte til nasjonalparksenter eller andre typar av naturinformasjonssenter. Dei etablerte styra (med representasjon frå kommunar, fylkesting og frå Sametinget i område med samiske interesser) gjer framlegg om lokalisering av knutepunkt. Miljøverndepartementet vil prioritere etablering av knutepunkt der kommunane er samde om lokaliseringa.

Pr. 1. september 2011 er det autorisert 15 nasjonalparksenter. Lokalt vert det arbeidd med planar for fleire nasjonalparksenter. Vidare utvikling av nasjonalparksenter vil bli sett i samanheng med etableringa av den nye forvaltningsmodellen for verneområda.

Tabell 22.3 Oversyn over område verna etter naturvernlova/naturmangfaldlova pr. september 2010.

Tal

Areal km (inkl. ferskvatn)

Prosent av Noregs landareal 1

Nasjonalparkar

34

31 059

9.6

Landskapsvernområde

203

17 334

5.3

Naturreservat

2 030

5 729

1.8

Andre fredingsområde

476

429

0.1

Sum

2 743

54 551

16,8

Noreg har slutta seg til målet under Konvensjonen om biologisk mangfald om å ha på plass eit representativt og økologisk samanhengande nettverk av marine verneområde innan 2012. Det vart meldt formell oppstart av verneprosess for 17 område i marin verneplan i september 2009. Verneforslag for dei første områda skal etter planen sendast på høyring i løpet av kort tid.

Som bidrag til OSPARs nettverk i det nordaustlege Atlanterhavet har Noreg førebels meldt inn ulike område som er beskytta under fiskerilovgivinga og eit område som er verna etter naturvernlova (Ytre Hvaler nasjonalpark), og område ved Svalbard og Bjørnøya (verna etter svalbardmiljølova).

1.1.3.2 Verneverdiane i verneområda skal oppretthaldast/gjenopprettast

Tilstrekkeleg og oppdatert kunnskap om arter, naturtypar og tilstand i dei enkelte verneområda er kritisk for å få til ei forsvarleg forvaltning. For å sikre at ønsket om auka bruk av verneområda ikkje svekkjer verdiane som ligg til grunn for vernet, er det naudsynt med eit forvaltningsapparat som er meir robust både fagleg og med tanke på kapasitet.

Delen av område der verneverdiane er truga aukar framleis. I 1996 var verneverdiane truga i 18 pst. av verneområda (DN 1996). I Riksrevisjonens undersøking frå 2006 var denne delen 30 pst. I åra 2008-2010 har Direktoratet for naturforvaltning gjennomført kartlegging av tiltaks- og planbehovet i verneområda som viste at verneverdiane framleis er truga i 35-40 pst. av verneområda. Verneverdiane er truga i første rekkje på grunn av aukande gjengroing, introduserte organismar og at det er verna mange kulturrelaterte og skjøtselskrevjande område. Naturtypar som er truga er først og fremst kulturlandskapstypar, ferskvatn, våtmark, barskog, edellauvskog og andre skogtypar. Det er ei overordna målsetjing å stanse og reversere denne utviklinga. I dette arbeidet ligg òg nedkjemping av framande organismar og tiltak for å bevare truga arter.

Statens naturoppsyn hadde i 2011 oppsynsansvaret for alle dei om lag 2700 verneområda i fastlands-Noreg. Oppsyn blir òg utført gjennom tenestekjøp frå Statskog Fjelltenestene i Troms og Nordland, frå fjellstyra sitt fjelloppsyn og andre samarbeidspartnarar. Talet på brot på regelverket i verneområde som er melde etter naturvernlova/naturmangfaldlova har hatt ei auke i 2010 til 81 melde saker. I perioden 2007 – 2009 vart 61 – 63 saker melde til politiet pr. år.

I 2010 gjennomførte Statens naturoppsyn og deira tenesteytarar eit stort tal tiltak i heile landet for å fremje føremålet med vernet i verneområda. Tiltaka omfattar både skjøtsel, fysisk tilrettelegging, informasjonstiltak og registrerings- og kartleggingsarbeid. Ulike tilretteleggingstiltak som oppsetjing av informasjonstavler, skilt/grensemerke, bygging av fugletårn og utbetring av stigtrasear og rasteplassar har òg vore gjennomførte i andre verneområde. Skjøtselstiltak i verneområda har bestått av til dømes slått, tynningshogst og uttak av framande arter/organismar som rynkerose og sitkagran. I tillegg til dette kjem skjøtsel organisert gjennom fylkesmannen og kommunane. Samla er desse tiltaka med på å auke den lokale verdiskapinga og sysselsetjinga i samband med verneområda i mange utkantkommunar. Statens naturoppsyn organiserte og gjennomførte òg eit høgt tal aksjonar der søppel vart fjerna frå verneområda. Ein stor del av desse aksjonane vart gjennomførte langs kysten.

Sjølv om etableringa av tilfredsstillande oppsynsordningar er vesentleg styrkt dei siste åra, er det framleis eit etterslep i arbeidet med å etablere eit tilfredsstillande oppsyn i enkelte område/regionar. Dette gjeld blant anna i fleire av dei nyoppretta nasjonalparkane og landskapsvernområda, men òg innanfor enkelte regionar med store geografiske avstandar og/eller eit stort tal mindre verneområde, spesielt langs kysten. Statskog Fjelltenesta, fjellstyra og bygdeallmenningar er aktørar som utfører tilsyn og tiltak i verneområda etter bestilling og tenestekjøpsavtale med Statens naturoppsyn. Desse oppsynstenestene vart frå 2011 finansierte over nyoppretta budsjettpost 1426.21.

Statens naturoppsyn har styrkt arbeidet med naturrettleiing og informasjonsarbeid retta mot barn og unge i skuleverket, og mot besøkande i dei store verneområda Hardangervidda, Jotunheimen, Dovre, Rondane og Ytre Hvaler nasjonalpark. Både villreinsentra, nasjonalparksentra og Den Norske Turistforeining er viktige samarbeidspartnarar i dette arbeidet. Det er òg ønskeleg med auka innsats innanfor naturrettleiing knytt til verne- og friluftsinteresser rundt dei tett folkesette områda i landet.

Forvaltningsplanar for nasjonalparkar og andre verneområde skal gi nærare retningslinjer for korleis verneverdiane kan forvaltast best mogleg innan det enkelte verneområdet. Pr. desember 2010 hadde om lag 450 verneområde forvaltnings-/skjøtselsplanar. Forvaltningsplanar for 114 område var under arbeid. Det er behov for forvaltnings-/skjøtselsplanar for ytterlegare 106 0 område. 26 av nasjonalparkane og dei store landskapsvernområda har godkjende forvaltningsplanar. I mange område er det behov for faglege registreringar før det kan utarbeidast forvaltningsplanar.

I perioden 2009-2011 er det arbeidd med å få på plass eit landsdekkande system for overvaking av verneområde. Forslag til rettleiarar for fastsetjing av bevaringsmål og etablering av overvakingsopplegg vart prøvd ut i ca. 40 verneområde sommaren 2010. I løpet av 2011 har det blitt utarbeidd endelege rettleiarar/manualar for arbeid med bevaringsmål og overvakingsopplegg for dei fleste hovudnaturtypane, og det blir viktig å utgreie løysningar for datalagring. I 2012 vil arbeidet med malane bli avslutta, og den konkrete overvakinga av verneområda vil komme i gang. Operativ overvaking med ei tilfredsstillande dekning av landet sine verneområde vil vere svært viktig for ei kunnskapsbasert forvaltning av verneområda og ein viktig del av den infrastrukturen som blir bygt opp rundt verneområdeforvaltninga, jf. den nye forvaltningsordninga for store verneområde.

Dei aller fleste verneområda er oppretta gjennom dei tematiske verneplanane, og dei faglege grunnlagsregistreringane har av ressurs- og kapasitetsårsaker vore innretta direkte mot tema for verneplanen. Dei færraste verneområda er derfor naturtypekartlagt, og det er store manglar når det gjeld kunnskap om kva for arter som finst i verneområda. I og med at ein ikkje har hatt eit systematisk overvakingsopplegg for verneområda, er heller ikkje status for dei registrerte verneverdiane kjent. Eit prosjekt for basiskartlegging av utvalte verneområde starta derfor i 2011 med kartlegging av om lag 60 verneområde.

Verdiskapingsprogrammet Naturarven som verdiskapar starta i 2009. Programmet skal medverke til at distrikt med verneområde kan utnytte høva til verdiskaping på best mogleg måte. Etter ein ny utlysingsrunde våren 2010 er no i alt 15 prosjekt med i programmet.

1.2 Berekraftig bruk og vern av arter, bestandar og genressursar

Tabell 22.4 Berekraftig bruk og vern av arter, bestandar og genressursar i 2011

Nasjonale mål

Delmål

Indikatorar

1.2.1 Arter skal førekomme i levedyktige bestandar i sine naturlege utbreiingsområde.

1.2.1.1 Hausting og anna uttak av vilt, laks og innlandsfisk skal berre skje når det eksisterer eit haustingsverdig overskot.

Talet på arter der hausting og anna uttak er ein viktig faktor for påverknad.

1.2.1.2 Dei ville laksebestandane skal vere sikra.

Endringar i bestandstilstand etter kategorisystemet for laksevassdrag

Utvikling av gytebestanden

1.2.2 Halde oppe eller byggje opp att truga arter til eit livskraftig nivå.

1.2.2.1 65 årlege ynglingar av gaupe, 39 årlege ynglingar av jerv, 15 årlege ynglingar av bjørn, 3 årlege ynglingar av ulv og 850– 120 0 årlege hekkingar av kongeørn skal sikre levedyktige bestandar av desse artene.

Talet på dokumenterte ynglingar av gaupe, jerv, bjørn og ulv fordelt på dei åtte rovviltregionane.

Talet på hekkingar av kongeørn siste år.

Talet på dokumenterte ulovlege fellingar av rovvilt fordelt på rovviltarter.

1.2.3 Dei mest truga artene som treng aktive bevaringstiltak skal ha status som prioriterte arter.

1.2.3.1 Dei mest truga artene skal innan 2013 ha status som prioriterte arter, og få sikra sitt økologiske funksjonsområde, jf. naturmangfaldlova.

Talet på prioriterte arter og bestandsutviklinga for desse.

Talet på truga arter på raudlista.

Statusbeskriving på måla frå Prop. 1 S (2010-2011)

Miljøforvaltningas mål er endra. Nedanfor er det rapportert på måla frå Prop. 1 S (2010-2011).

1.2.2 Arter skal førekomme i levedyktige bestandar i sine naturlege utbreiingsområde

1.2.2.1 Hausting og anna uttak av vilt, laks og innlandsfisk skal berre skje når det eksisterer eit haustingsverdig overskot.

Hjorteviltet er ein viktig viltressurs. Eit prosjekt med brei deltaking frå brukarinteressene har utvikla scenario for hjorteviltet fram mot år 2030. Dette viser at både forvaltninga og andre interesser står overfor store utfordringar i åra som kjem. På bakgrunn av dette la Direktoratet for naturforvaltning i 2009 fram ein ny strategi for forvaltning av hjortevilt (DN-rapport 8-2009). Strategien definerer mål for forvaltninga og slår fast at det må etablerast eit effektivt tverrsektorielt samarbeid for å møte utfordringane. Det er behov for auka presisjon i hjorteviltforvaltninga og ei dyktiggjering av aktørane i alle ledd dersom ambisjonar om sunne og livskraftige hjorteviltbestandar, reduksjon i omfang av arealbrukskonfliktar og auka verdiskaping skal vere mogleg å få til. Direktoratet for naturforvaltning følgjer no opp hjorteviltforvaltninga i tråd med den nye strategien. Hjorteviltregisteret er eit viktig hjelpemiddel for dei som skal ta avgjerder innanfor hjorteviltforvaltninga. Gjennom nasjonalt overvakingsprogram og helseovervakingsprogram for hjortevilt følgjer ein bestandsutviklinga i eit representativt utval av hjorteviltbestandane. Direktoratet for naturforvaltning har òg under utvikling ein hjorteviltportal på internett som skal lette tilgangen til god informasjon for alle og bidra til å styrkje kommunikasjonen mellom aktørane. Sjukdom hos viltlevande dyr har fått auka merksemd dei siste åra. Ikkje berre som smittekjelde for menneske og husdyr, men òg som ein faktor som påverkar bestandane si bereevne og overleving. Auka førekomst av sjukdom ser ut til å verke saman med andre påkjenningar slik som klimaendring, auka nivå av miljøgifter, introduksjon av nye organismar, fragmentering av leveområde og endra landskapsbruk. I Noreg driv Veterinærinstituttet overvaking av helsetilstanden hos hjortevilt. Dette er finansiert over Viltfondet. Det finst elles inga systematisk overvaking av sjukdom eller smittestoff hos viltlevande dyr. Kunnskap om nivået av sjukdom i bestandane er ein føresetnad for riktig forvaltning både med tanke på å bevare berekraftige vilt- og fiskebestandar og for å hindre spreiing av smitte til menneske og dyr.

Veterinærinstituttet og Direktoratet for naturforvaltning har saman utarbeidd eit rammeverk for helseovervaking av viltbestandar. Behovet for helseovervaking er aktualisert ved den sterke merksemda som har vore omkring fuglevirus og moglege konsekvensar av dette i Noreg. I tillegg kjem auka utbreiing av flått og hjortelusfluge, og auka fare for andre sjukdommar med endra klimatilhøve. Ingen viltarter som det er jakt på er truga av overutnytting.

Staten naturoppsyn samarbeider med villreinutvala og lokalt politi om kompetanseoppbygging og gjennomføring av villreinoppsynet slik at dette skjer på ein einsarta og effektiv måte i alle villreinområda.

Organiseringa av jakt og fiske varierer mellom kommunar og fylke. Gjennom eit konstruktivt samarbeid med rettshavarane blir fleire og fleire område opna for allmenta. Dette fører til at aktiviteten aukar på dette feltet.

Det vert ikkje kravd fiskaravgift for innlandsfisk. For laksefiske er det mogleg å betale fiskaravgift for familiar.

Talet på jegerar aukar svakt for kvart år. I alt betalte 198.600 personar jegeravgift for jaktåret 2010/2011, og det er 2.100 fleire enn året før. Av dei som betalte avgifta for jaktåret 2010/2011, var 195.500 busette i Noreg. 13.700 av dei var kvinner, tilsvarande nesten 7 prosent. I løpet av jaktåret 2010/2011 besto 11.900 personar jegerprøven, ein nedgang på 1.300 frå året før. Av alle som besto prøven, var 20 pst. kvinner. Til saman er det 445.200 personar som står oppført i Jegerregisteret.

Regulering av laksefisket er basert på vitskapeleg rådgiving, kunnskap om tilstanden til bestandane, fagleg skjønn og erfaringar. I 2008 vart det innført eit nytt reguleringsregime med vesentlege innskrenkingar i fisket både i elv og i sjø. Dette vart ført vidare for 2009 og ytterlegare innskrenkingar vart gjennomførte i 2010. Reguleringane i sjø for 2011 vart haldne oppe på nivået for 2010, mens det vart gjennomført nokre ytterlegare innstrammingar i elvefisket. Det vart oppretta eit arbeidsutval i 2011 for laksefiskereguleringane i Finnmark og Nord-Troms. Dette utvalet er oppretta i samsvar med ein konsultasjonsavtale med Sametinget om desse reguleringane. Utvalet skal på basis av vitskapeleg kunnskap og erfaringskunnskap komme med ei anbefaling for reguleringane frå 2012.

Ei driftsplanbasert forvaltning krev at rettshavarane er organiserte i høvelege einingar som kan ivareta interessene sine. Slike einingar må vere juridisk og økonomisk forpliktande, slik at styresmaktene kan opptre formelt i høve til eit driftsplanområde. Utviklinga av driftsplanbasert forvaltning vil bli følgd opp i samarbeid med dei sentrale organisasjonane på fiskerettshavar- og brukarsida. I forslag til revidering av lakse- og innlandsfisklova er det blant anna foreslått å innføre obligatorisk organisering av rettshavarar i laksevassdrag, og å lovfeste ordninga med nasjonale laksevassdrag og -fjordar.

I 2011 blei Tanavassdragets fiskeforvaltning oppretta. Dette er eit lokalt, rettsbasert organ for forvaltninga av fisket i Tanavassdraget.

Hausting av levande marine ressursar har dei siste åra stort sett følgt råda frå forskarane. Det er òg laga forvaltningsplanar for dei fleste bestandane i samarbeid med Russland, EU og andre land vi deler ressursane med. I Nordsjøen er det spesielt torsken som framleis er utsett for alt for høgt uttak. EU-kommisjonen har no tilrådd ein ny fiskeripolitikk som når den blir vedteken, forhåpentleg kan gjere noko med dette forholdet. I Barentshavet og Norskehavet står det bra til med dei fleste bestandane. Kysttorskbestanden er likevel framleis på eit historisk lågmål. Det er no laga ein plan for å byggje opp att denne bestanden. For blåkveite har situasjonen betra seg dei siste åra. Begge uerartene er framleis under oppbygging og ICES åtvarar mot direkte fiske på begge bestandane. Det føregår framleis eit avgrensa fiske på kysttorsk og vanleg uer. I tillegg føregår det eit regulert fiske på snabeluer i internasjonalt farvatn.

1.2.2.2 Dei ville laksebestandane skal vere sikra.

Rapporten frå Vitskapeleg råd for lakseforvaltning viser at innsiget av laks til Noreg var historisk lågt i 2010, sjølv om det var ein liten auke frå 2009. Den mest markante endringa i status for laksestammane frå 2009 til 2010 er at fangsten er redusert så mykje gjennom reguleringar, at gytebestandsmåla er nådd i dei fleste elvane. Eit viktig unntak er Tanavassdraget, der ei spesielt negativ utvikling truleg berre kan knytast til overhausting.

Sur nedbør, vasskraftreguleringar, fysiske inngrep, Gyrodactylus salaris , lakselus og rømt oppdrettslaks er nemnde som særleg alvorlege truslar mot dei ville laksebestandane. Lakselus og rømt oppdrettslaks er vurderte som ikkjestabiliserte og eksistensielle truslar mot norsk laks og dei einaste truslane som det ikkje er sett inn effektive tiltak mot. Lakselus og rømt oppdrettslaks er truleg viktige årsaker til særleg lågt innsig av laks og dårleg måloppnåing i mange laksestammar på delar av Vestlandet. Det er no naudsynt å gjennomføre omfattande tiltak for å redusere effekten av lakselus og rømt oppdrettslaks.

Ferdigstillinga av ordninga med nasjonale laksevassdrag og nasjonale laksefjordar, jf. St.prp. nr. 32 (2006-2007) Om vern av villaksen og ferdigstilling av nasjonale laksevassdrag og laksefjordar , vart vedteken av Stortinget våren 2007, jf. Innst. S. nr. 183 (2006-2007). Ordninga består etter dette av til saman 52 nasjonale laksevassdrag og 29 nasjonale laksefjordar som skal beskyttast mot inngrep og aktivitetar i vassdraga, og mot oppdrettsverksemd i dei nærliggjande fjord- og kystområda.

Lakseparasitten Gyrodactylus salaris er den enkeltfaktoren som til no har hatt størst dokumentert skadeeffekt på dei norske bestandane av villaks. Parasitten vart introdusert til Noreg i 1975, og er sidan spreidd til i alt 46 lakseførande vassdrag. Gjennom systematisk nedkjemping er utbreiinga redusert. I dag er 21 vassdrag friskmelde etter vellukka behandlingar, mens 5 vassdrag er behandla og framleis under overvaking før friskmelding. 20 vassdrag veit ein i dag er infiserte av Gyrodactylus salaris . Målsetjinga for arbeidet med nedkjemping av parasitten er å utrydde den frå alle infiserte vassdrag der dette er realistisk, og samtidig minimalisere risikoen for vidare spreiing.

Rotenon vil framleis vere forvaltninga sitt viktigaste verkemiddel for nedkjemping av Gyrodactylus salaris , mens utvikling av kombinasjonsmetoden (bruk av surt aluminium i kombinasjon med rotenon) held fram i Lærdalselva. Bruk av fiskesperrer blir utvikla vidare, blant anna med vurdering av elektriske fiskesperrer.

I Vefsn-regionen vart det i desember 2010 bekrefta at Gyrodactylus salaris påvist på røyer i vatna ovanfor Fusta var dødelege for laks, og planen for behandlinga av vassdrag for regionen vart endra grunna desse funna. Det er gitt løyve til å gjennomføre eit opplegg for behandling i vassdrag i Vefsn-regionen med rotenon over to år med start i august 2011. I Lærdalselva er det lagt opp til ny behandling i 2011 med bruk av aluminiumsmetoden.

Det blir i dag utført kalking i 21 laksevassdrag i Sør-Noreg. I tillegg blir det gjennomført lokale kalkingsprosjekt i mange innlandsvassdrag, som for ein stor del går i regi av frivillige organisasjonar. Kalking har ført til at laksebestandane er bygde opp att i mange forsuringsskadde elvar – noko som har ført til ein stor auke i laksefangstane på Sør- og Sørvestlandet. Den prosentvise delen av villaks som blir fanga i kalka vassdrag har auka frå under 2 pst. før kalkinga starta til om lag 11 pst. i dag. Levande genbank er eit tiltak som er sett i verk for å redde stammer som ikkje lenger kan overleve i vassdraga. I genbanken blir stammene tekne vare på til truslane i vassdraga er redusert til akseptable nivå eller fjerna. Elleve av dei 30 laksestammene som er blitt tekne vare på i genbanken er blitt tilbakeførte til elvane sine. I tillegg er sju stammer under tilbakeføring i dag. Alle nasjonale laksevassdrag og nye stammer som er alvorleg påverka av rømd oppdrettsfisk og lakselus er no under vurdering for bevaring i genbank.

Statens naturoppsyn har etter at det overtok ansvaret for lakseoppsynet styrkt dette gjennom ein stadig betre dekning i feltapparatet og effektivisering og samordning av eksisterande oppsynsverksemd. Gjennom samarbeid og samordning med politiet, Kystvakta og andre aktørar blir utviklingstrekk i viktige lakseområde fanga betre opp, og kontrollen med ulovleg fiske er styrkt. Størsteparten av meldingane til politiet i 2010 skuldast som føregåande år, brot på regelverket i «Forskrift om nedsenkning av garnredskap», men det er framleis òg eit lite tal meldingar knytte til fiske med kilenot og krokgarn og ulovleg stongfiske i lakseførande vassdrag i perioden med fiskeforbod.

1.2.3 Halde oppe eller byggje opp att truga arter til eit livskraftig nivå

1.2.3.1 1.2.2.1 65 årlege ynglingar av gaupe, 39 årlege ynglingar av jerv, 15 årlege ynglingar av bjørn, 3 årlege ynglingar av ulv og 850 – 120 0 årlege hekkingar av kongeørn skal sikre levedyktige bestandar av desse artene.

I 2010 vart det registrert tre ynglingar av ulv i Noreg. Det nasjonale målet er tre heilnorske årlege ynglingar i Noreg innanfor eit nærare definert forvaltningsområde i Hedmark, Akershus, Østfold og Oslo. Alle ynglingane i 2010 var innanfor dette området. Ynglingar i grenseflokkar kjem i tillegg. Førebelse tal viser at det totalt vart fødd 31 kull med kvalpar i den skandinaviske bestanden i 2010, og det er 5 fleire enn i 2009. DNA-analysar av dei skandinaviske ulvane viser eit nært slektskap, noko som på lang sikt kan gi innavlsdefektar dersom det ikkje år om anna kjem inn nye individ gjennom naturleg innvandring frå Finland/Russland. Det nasjonale målet for bjørn er sett til 15 årlege ynglingar. Registreringar tyder på vekst i bestanden, men det er enno langt igjen til bestandsmålet er nådd. I 2010 vart det berekna 6 ynglingar basert på funn frå binner ved hjelp av DNA. Frå 2006 er bestandsovervakinga av bjørn betra ved hjelp av innsamling av ekskrement og hår for DNA-analyse. Frå 2009 er det samla inn og analysert DNA-materiale i heile landet. Innsamlinga blir gjennomført blant anna ved hjelp av lokale elgjegerar. Det vart registrert 66 ynglingar av jerv i 2010. Det nasjonale målet er 39 årlege ynglingar. Bestandsreguleringa skal skje ved lisensfelling. I skadeutsette område der lisensfelling ikkje gav tilstrekkeleg bestandsregulerande effekt i høve til tapspotensial vart det våren 2010 sett i verk ekstraordinære uttak av jerv. Uttak av tispe og/eller kvalpar vart gjennomført ved 12 av dei 66 registrerte ynglingane i 2010. For gaupe vart det før jakt i 2010 registrert mellom 75 og 80 familiegrupper. Det nasjonale bestandsmålet på 65 årlege ynglingar er nådd. Ei yngling tilsvarer ei familiegruppe.

I 2004 var bestanden av kongeørn på landsbasis berekna til å vere 850 – 120 0 hekkande par, og ein har trudd at bestanden har vore stabil på omlag dette nivået etter 2004. Frå 2006 har kongeørn inngått i det nasjonale overvakingsprogrammet for rovvilt. Nyregistreringar og kvalitetssikring av gamle data tyder på at bestanden er høgare enn berekningane frå 2004 viser. Det er venta eit nytt bestandsoverslag i 2012.

Rovviltnemndene har hovudansvaret for forvaltninga av gaupe, jerv, bjørn og ulv innanfor sin region. Rovviltnemnda skal utarbeide ein forvaltningsplan, i nært samarbeid med aktuelle partar. Planen skal vise korleis nemnda vil gjennomføre den vedtekne nasjonale rovviltpolitikken i sin region. Dette arbeidet er no fullført i alle dei 8 regionane.

Statens naturoppsyn har det operative ansvaret i høve til rovviltforvaltning i Noreg. Oppgåvene omfattar blant anna skadedokumentasjon, under dette drift av rovviltkontaktnettet, bestandsregistrering, skadefelling og tiltak i særskilde tilfelle.

Statens naturoppsyn har òg i fleire år prioritert høgt å førebyggje og avdekkje ulovleg felling av rovvilt, og har eit aktivt samarbeid med politiet i konkrete saker. Det er etablert tett samarbeid med politiet og Økokrim om særskilde oppsyns- og kontrolltiltak i forvaltningssona for ulv. Det blir òg gjennomført rutinevise kontrolltiltak med felte rovdyr og skotplassar under lisens- og kvotejakt på desse artene.

1.2.3.1 Dei mest truga artene skal innan 2013 ha status som prioriterte arter, og få sikra sitt økologiske funksjonsområde, jf. naturmangfaldlova.

Ei revidert raudliste for truga arter vart lagt fram av Artsdatabanken hausten 2010. Den inneheld totalt 3.682 truga eller nær truga arter. Av desse er 125 utdøydde frå norsk natur etter år 1800. Dette er 41 fleire enn i Raudliste for arter 2006, men denne klassifiseringa skuldast for alle desse artene ny kunnskap og tolking av tidlegare data, og ikkje reell bestandsendring etter 2006. 12 arter som ein trudde var utdøydde i 2006 har no fått ein annan raudlistekategori. For ni arter skuldast dette at dei er gjenfunne i Noreg i perioden 2006-2010, mens det for de siste tre tilfella skuldast ny tolking av eldre data. Påverknad på arters leveområde årsaka av tidlegare eller noverande menneskeleg aktivitet er den klart viktigaste faktoren i høve til arters risiko for å døy ut. Dette gjeld for 87 pst. av artene. Omlag 50 pst. av artene på raudlista er knytte til skog og 20 pst. til kulturlandskap. Ulike typar arealendring/arealbruk er eit trugsmål mot 94 pst. av raudlisteartene.

Dei åtte første prioriterte artene etter naturmangfaldlova vart vedtekne i mai 2011. Prioriterte arter er eit av dei nye, sentrale verkemidla i naturmangfaldlova som skal medverke til at arter og deira genetiske mangfald blir teke vare på på lang sikt og slik at alle arter førekjem i levedyktige bestandar i sine naturlege utbreiingsområde. For fem av dei prioriterte artene er det òg gitt reglar om ivaretaking av artens økologiske funksjonsområde gjennom berekraftig bruk. Dei første åtte prioriterte artene er fugleartene dverggås og svarthalespove, insektartene elvesandjeger, eremitt og klippeblåvenge og planteartene dragehovud, honningblom og raud skogfrue. Alle artene er klassifiserte som anten kritisk truga, sterkt truga eller sårbar på Norsk raudliste for arter 2010. Desse artene har no fått skreddarsydde reglar for aktiv ivaretaking gjennom berekraftig bruk. For dei artene som har eit økologisk funksjonsområde der aktiv skjøtsel er ein føresetnad for å ta vare på førekomstane vil det bli utarbeidd handlingsplanar. Det er etablert ei eiga tilskotsordning for aktiv skjøtsel og andre tiltak knytte til prioriterte arter som grunneigarar, rettshavarar, kommunar og organisasjonar kan søkje på.

Edelkrepsen er klassifisert som sterkt truga i den norske raudlista. Krepsepest er den største trusselen mot edelkreps fordi utbrot fører til massedød. Det skal i løpet av hausten 2011 lagast ei fagleg utgreiing som grunnlag for å vurdere edelkreps som ei prioritert art etter naturmangfaldlova.

Sjøfuglane er ein viktig del av kystnaturen og det marine økosystemet, og sjøfuglartene er sikre indikatorar på miljøtilstanden i havet. Fleire sjøfuglbestandar langs Norskekysten har hatt ein urovekkjande tilbakegang. Lomvi er klassifisert som kritisk truga på Norsk Raudliste for arter 2010. Noreg har eit spesielt forvaltningsansvar for fleire sjøfuglarter fordi bestandane utgjer ein vesentleg del av den europeiske eller nordatlantiske bestanden. Sjøfuglprogrammet SEAPOP skal gi betre kunnskapsgrunnlag for å ta avgjerder i spørsmål som gjeld tilhøvet mellom sjøfugl og menneskeleg aktivitet i havområda og kystsona, til dømes innanfor petroleumsverksemda og fiskeria. Det er behov for ytterlegare kunnskap om årsaker til nedgangen og for gjennomføring av tiltak på område der belastning på sjøfugl frå menneskeleg aktivitet eventuelt viser seg å vere eit problem. Noreg har delteke i eit nordisk samarbeid om ein handlingsplan for å motverke nedgangen i sjøfuglbestandane. Handlingsplanen, som gjeld sjøfugl i vestnordiske område, vart lagt fram hausten 2010. Matmangel forårsaka av konkurranse mellom sjøfugl og fiskeri er i rapporten identifisert som ei viktig årsak til problema for mange sjøfuglbestandar der det blir fiska på dei same bestandane som sjøfuglane har som næringsgrunnlag. Regjeringa varsla i forvaltningsplanen for Barentshavet – Lofoten blant anna at den vil etablere ei arbeidsgruppe beståande av sjøfuglekspertar og havforskarar som skal utgreie samanhengane mellom nedgangen i mange av sjøfuglbestandane og tilgangen på næring, og foreslå eventuelle tiltak for å betre næringstilgangen for sjøfugl.

Fjellreven er på raudlista klassifisert som kritisk truga i Noreg utanom Svalbard. I Fastlands-Noreg er det om lag 50 vaksne fjellrevar att. 2010 var eit middels år for fjellreven, og det vart registrert 16 ynglingar i Noreg, og 26 ynglingar i Sverige. Det er sannsynleg at dette har samanheng med ein auke i smågnagarar dette året i høve til 2009 som var eit dårleg år for ynglingar av fjellrev. Framleis er Finnmarksprosjektet som omfattar raudrevkontroll på Varangerhalvøya og avlsprosjektet for utsetjing av fjellrev i naturen to viktige tiltak. I 2010 vart det sett ut 71 kvalpar frå avlsstasjonane på Dovre, Finse og i Rana. mot 38 kvalpar i 2009. Overvaking av fjellreven blir gjennomført årleg, Villreinen er ein norsk ansvarsart og skal ha ein sentral plass i norsk fjellfauna også i framtida. Det er derfor eit arealpolitisk mål å sikre leveområda for arten. Sikring av villreinen sine leveområde har stått sentralt ved opprettinga av mange av våre store nasjonalparkar og landskapsvernområde. Slikt vern dekkjer likevel berre delar av villreinen sine leveområde og må utfyllast av planar etter plan- og bygningslova. Det er starta sju regionale planprosessar som femner alle dei ti nasjonale villreinområda (Setesdalsheiane, Hardangervidda, Nordfjella, Rondane-Sølnkletten, Forollhogna, Ottadalsområdet og Snøhetta/Knutshø). To informasjons- og kompetansesenter for villrein er i drift på Skinnarbu og Hjerkinn. I perioden 2009-2012 går det òg føre seg eit større forskings- og utgreiingsprosjekt knytt til villrein, ferdsel og inngrep i Snøhetta/Dovre området. Prosjektet blir gjennomført med stor brukarmedverknad.

Gjennom den gradvise utbygginga av Statens naturoppsyn har kontrollen med ulovleg jakt på truga arter blitt stadig betre. Gjennom arbeidet med handlingsplanar for truga arter er det dokumentert eit klart behov for styrkt oppsyn med leveområda til fleire av desse artene.

Framande arter og genmodifiserte organismar

Tabell 22.5  Framande arter og genmodifiserte organismar i 2011

Nasjonale mål

Delmål

Indikatorar

1.3.1. Menneskeskapt spreiing av framande organismar eller utsetjing av genmodifiserte organismar skal ikkje skade biologisk mangfald eller økologiske funksjonar og tenester.

1.3.1.1 Hindre uheldige følgjer for naturmangfald av tidlegare introduserte organismar.

Talet på handlingsplanar utarbeidde og sette i verk for allereie introduserte skadelege, framande organismar.

Talet på nedkjempings/utryddingstiltak (fordelt på art) gjennomført pr. fylke.

Talet på arter på «svartelista».

1.3.1.2 Hindre innførsel og utsetjing av framande organismar som fører til eller kan føre til uheldige følgjer for naturmangfaldet.

Talet arter på «svartelista» med høg økologisk risiko.

1.3.1.3 Hindre utsetjing av genmodifiserte organismar (GMO) som kan føre til skade på naturmangfaldet.

Påvisingshendingar av GMO i mat og på den norske marknaden.

Talet på tilfelle der det er påvist mengder av GMO over tillatne grenseverdiar.

Statusbeskriving på måla frå Prop. 1S (2010-2011)

Miljøforvaltningas mål er endra. Nedanfor er det rapportert på måla frå Prop. 1 S (2010-2011).

1.3.1 Menneskeskapt spreiing av framande organismar eller utsetjing av genmodifiserte organismer skal ifølge biologisk mangfald eller økologiske funsjonar og tenester

1.3.1.1 Hindre uheldige følgjer for naturmangfald av tidlegare introduserte organismar.

Globalt er menneskeskapt spreiing av organismar gjennom auka handel, turisme, reising og nedbygging av grensekontroll mellom land og kontinent ein av dei største truslane mot mangfaldet i naturen. FNs Konvensjon om biologisk mangfald pålegg oss, så langt det er mogleg og føremålstenleg, å hindre innføring av og kontrollere eller utrydde arter som trugar økosystem, leveområde eller arter.

Norsk svarteliste som Artsdatabanken la fram i 2007 inneheld risikovurderingar av 217 av dei 2 483 framande artene som så langt er registrerte i Noreg. Denne svartelista er eit viktig verktøy for styresmaktene sine prioriteringar av tiltak mot etablerte, skadelege framande organismar, og grunnlag for å setje i gang risikovurdering av fleire av dei framande artene som vi veit har negative økologiske effektar. Ei revidert Svarteliste vil liggje føre i 2012.

Problemet med framande organismar er aukande, og trugar i tillegg til naturmangfaldet òg næringsinteresser og folkehelsa. Eksempel er attgroing i vassdrag, øydelegging av skog (t.d. furuvednematode), avlingar og bygningar. Kostnadene med å kontrollere framande organismar når dei først har etablert seg er ofte store. Det er derfor viktig å setje i verk tiltak på eit tidleg stadium. Det skal lagast handlingsplanar og setjast i gang tiltak mot utvalde framande skadelege organismar innafor dei ulike sektorane sitt ansvarsområde. Statens naturoppsyn sitt arbeid med nedkjemping og overvaking av framande organismar skal førast vidare og styrkjast. Arbeidet med kartlegging av førekomstar av framande organismar skal òg styrkjast, blant anna gjennom standardiserte rapporteringsrutinar og verktøy.

I 2008 vart det laga handlingsplanar mot mårhund. Det er utarbeidd tiltaksplan mot Gyrodactylus salaris generelt og mot ørekyte i Namsenvassdraget. I 2011 vil handlingsplanar for mink, rynkerose og ein del introduserte arter i ferskvatn bli ferdigstilte.

I ein del verneområde blir det i regi av Statens naturoppsyn årleg gjennomført skjøtselstiltak mot framande organismar og andre problemarter, blant anna platanlønn, gran, sitkagran, bergfuru, buskfuru, rynkerose, kjempespringfrø og fleire andre forvilla hageplantar. Det er gjennomført jakttid heile året på mink, mårhund, bisamrotte og villsvin, og innført utvida jakttid for 7 andre arter som ikkje høyrer heime i norsk natur. Direktoratet for naturforvaltning har med utgangspunkt i Norsk Svarteliste 2007 identifisert eit større tal arter som det er viktig at miljøforvaltninga prioriterar tiltak mot. Dette krev betydeleg ressursinnsats.

Framande organismar kan ha negative effektar for mange sektorar, og Tverrsektoriell nasjonal strategi og tiltak mot fremmede skadelige arter frå 2007 legg grunnlaget for felles mål, prinsipp og retningslinjer for behandling av framande organismar mellom dei 10 mest relevante departementa.

For å styrkje samarbeidet mellom sektorane i høve til framande organismar skal det haldast jamleg kontakt for kompetansebygging og informasjonsutveksling. Direktoratet for naturforvaltning koordinerer møter med ei eiga direktoratsgruppe for å sikre slik koordinering. Departementet vil auke innsatsen framover for å få til betre koordinering mellom dei ulike sektorane med omsyn til oppfølging av det nye regelverket i naturmangfaldlova knytt til framande organismar.

Ein plan for kartlegging og overvaking av framande organismar for perioden 2008 – 2010 vart våren 2008 vedteken av det interdepartementale utvalet under Nasjonalt program for kartlegging og overvaking av biologisk mangfald. I 2010 og 2011 er det arbeidd vidare med å utvikle metodikk for overvaking av framande organismar. Eit samarbeid med Artsdatabanken om tidleg oppdaging og varsling av nye framande organismar vart sett i gang i 2009. Det er òg teke initiativ for å auke registreringa av framande organismar i nettportalen Artsobservasjoner frå medlemmer i frivillige organisasjonar og andre interesserte.

1.3.1.2 Hindre innførsel og utsetjing av framande organismar som fører til eller kan føre til uheldige følgjer for naturmangfaldet.

Naturmangfaldlova har reglar som skal medverke til å hindre at framande organismar etablerer seg i landet. Forskrifter for innførsel og utsetjing av framande organismar og forskrift om utsetjing av utanlandske treslag har vore på høyring, og dei skal etter planen ferdigstillast i 2011, og setjast i verk frå 1. januar 2012. Innførsle av framande organismar krev løyve. Alle som vil innføre ein organisme til Noreg må først gjere seg kjend med miljørisikoen, og konsekvensane for naturen ved innførsel skal klarleggjast. Det skal ikkje givast løyve til innførsel dersom det er grunn til å tru at innførsel eller utsetjing vil få vesentlege uheldige følgjer for naturen. Lova har òg reglar om uttak av framande organismar for å verne om arter som finst naturleg, og reglar om å påleggje den ansvarlege for ulovleg utsetjing av framande organismar å rydde opp. Reglane gjeld uavhengig av korleis dei aktuelle organismane har hamna i norsk natur. Men dette gjeld ikkje for marine arter som er komne inn i Noreg av seg sjølve. Desse blir regulerte av havressurslova.

Noreg har ratifisert IMOs konvensjon om spreiing av framande organismar med ballastvatn frå skip. Ei norsk forskrift om handtering av ballastvatn tredde i kraft 1. juli 2010. Noreg er eit av dei første landa i verda som innfører krav til handtering av ballastvatn.

1.3.1.3 Hindre utsetjing av genmodifiserte organismar (GMO) som kan føre til skade på naturmangfaldet.

Talet på land som set ut genmodifiserte organismar (GMO) i miljøet aukar. I 2010 vart genmodifisert soya, mais, bomull, sukkerbete og raps, og noko tomatar, squash, papaya, paprika, alfalfa, nellik, poplar, potet og petunia dyrka på 148 millionar hektar. Dette er ein auke på 10 pst. frå året før. USA dyrkar ca. halvparten med 665 millionar hektar. Argentina og Brasil står for om lag 32 pst. med 48 millionar hektar, mens resten av arealet i all hovudsak er fordelt på Canada, India, Kina, Paraguay, Pakistan, Uruguay og Sør-Afrika. Det er framleis stor usemje om bruk og regulering av GMO mellom dei landa som produserer og eksporterer GMO og andre land.

Noregs GMO-regelverk og -politikk er blant dei mest restriktive i verda. Både genteknologilova og våre internasjonale plikter (EØS-avtala, Cartagena-protokollen og WTO-avtala) stiller strenge krav til vitskapeleg risikovurdering for vedtak om godkjenning av eller forbod mot GMO. For at vi skal kunne halde fram med vår GMO-politikk, og vurdere eit stadig aukande tal komplekse GMO-søknader best mogleg, er det naudsynt å sikre forsking på miljøkonsekvensar av GMO og få bistand frå best mogleg fagleg ekspertise i behandlinga av GMO-søknader. Det er viktig å medverke til at miljørisikovurderingane frå Vitskapskomiteen for mattryggleik kan halde eit fagleg høgt nivå.

For å føre vidare den restriktive politikken er det behov for auka fokus på tilsyn og miljøovervaking av GMO-produkt. Miljøforvaltninga sitt ansvar er knytt til blant anna feltforsøk og tilsyn med produkt som ikkje er mat eller fôr, og til Forskrift om merking, transport, import og eksport av GMO. Ved behandling av marknadsføringsløyve for GMO, skal kriteria i genteknologilova om miljø, helse, samfunnsnytte, berekraftig utvikling og etikk leggjast til grunn. Det er behov for utgreiing og forsking relatert til samfunnsnytte ved import av GMO, spesielt relatert til fôr der framtidige behov kan komme i konflikt med vanskelegare tilgang til ikkjemodifisert råvare. Det er òg behov for auka kunnskap om berekraftig utvikling i land som dyrkar GMO og miljøeffektar av herbicidresistente og insektresistente GMO-planter. Saman med Bioteknologinemnda sette Direktoratet for naturforvaltning i 2010 i gang eit arbeid med å operasjonalisere genteknologilovas krav i høve til berekraft av såkalla bt-vekstar. Dette er planter som er blitt genmodifiserte ved at dei har fått sett inn eit gen som produserar gift frå bakterien Bacillus thuringiensis (Bt). Gifta er skadeleg for larvene til visse arter av tovinga insekt, særleg sommarfuglar og biller. Dyrking av Bt-planter med si eigenproduserte insektgift gjer det mogeleg å redusere sprøytemiddelbruken. Bt-planter i landbruket er omstridt, særleg på grunn av uavklarte spørsmål knytte til utvikling av resistens hos skadedyra, og dei økologiske konsekvensane for andre dyr. Dette arbeidet legg grunnlag for vidare arbeid med å operasjonalisere lova sine krav til berekraft, samfunnsnytte og etikk for andre typar av GMO. Forsking på miljøeffektar bør vere ein del av næringsretta bioteknologiforsking. EUs nye reglar om utsetjing av GMO i miljøet vart innlemma i EØS-avtala i september 2007 (jf. EU-direktiv 2001/18) med ei vidareføring av tilpassinga som gir Noreg rett til å forby GMO som EU godkjenner dersom vi meiner at det er naudsynt ut frå genteknologilova. EU har vedteke nye reglar om bruk av GMO til mat og fôr, merking og høve til sporing av GMO og i høve til sporing av genmodifisert mat og fôr. Regjeringa forhandlar med EU om å innlemme også desse reglane i EØS-avtala med ei tilsvarande tilpassing.

Status på viktige verkemiddel/oppgåver som går på tvers av underområde 1, 2 og 3

Internasjonalt samarbeid

Landa i verda vart i 2002 samde om målet om ein betydeleg reduksjon i tapet av arter og økosystem innan 2010. Dette målet er i 2010 evaluert under Konvensjonen om biologisk mangold, blant anna gjennom ein større statusrapport som vart presentert i mai 2010 (Global Biodiversity Outlook 3) . Rapporten konkluderer med at det globale målet om å «oppnå en betydelig reduksjon av det nåværende tapet av biologisk mangfold» ikkje er oppfylt. Rapporten viser at utviklinga «går den gale veien», og at arter og økosystem blir utrydda raskare enn nokon sinne. Ekspertane understrekar at det hastar med å snu utviklinga, elles risikerer vi at økosystem blir pressa så hardt at dei passerer såkalla «vippepunkt». Dette vil kunne føre til tap av viktige økosystemtenester som mat, medisinar, pollinering av avlingar, binding av CO 2 i skog og jordsmonn og evne til å dempe effektane av ekstremvêr. Ifølge ekspertane vil dei tiltaka som blir sette i verk dei neste 10-20 åra avgjere om vi lykkast med å snu utviklinga. 2010-målet har bidrege til at naturmangfald er komme høgt opp på den politiske agendaen i partslanda under Konvensjonen. 2010-målet har òg bidrege til å få fram eit betre kunnskapsgrunnlag for naturmangfald, og dette arbeidet vil fortsetje i åra framover.

Det 10. partsmøtet for Konvensjonen om biologisk mangfald vart arrangert i oktober 2010 i Japan. Følgjande 4 tema var særleg viktige før partsmøtet:

  • vedtak av protokoll om tilgang til genressursar og rettferdig fordeling

  • vedtak av nye mål for naturmangfald etter 2010

  • styrking av naturmangfald i klimasamanheng, blant anna gjennom å arbeide for aktivt samarbeid mellom dei tre Rio-konvensjonane

  • synleggjering av naturkapitalen.

På partsmøtet vart det vedteke ein ny strategisk plan fram til 2020 for bevaring av naturmangfald. Landa vart samde om å stanse tapet av naturmangfald slik at ein innan 2020 har robuste økosystem, og det vart vedteke 20 delmål for å oppnå dette målet innan 2020. Eit døme på dette er å stanse tapet av truga arter og å syte for at deira bevaringsstatus er betra innan 2020. Delmålet om å sikre at verdiane av naturmangfald og økosystemtenester blir innarbeidde i nasjonale rekneskapar og avgjerdsprosessar er ei oppfølging av den såkalla TEEB-rapporten (The Economics of Ecosystems and Biodiversity). Planen inneheld òg mål om å fjerne eller reformere subsidiar som er skadelege for naturmangfaldet innan 2020.

Eit anna viktig tema i Nagoya var å få til ei betre samordning av arbeidet med å ta vare på naturmangfald og kampen mot klimaendringane. Partslanda anerkjenner at naturmangfald vil bli negativt påverka ved omfattande klimaendringar. Vidare blir betydninga av økosystema og deira økosystemtenester i høve til tilpassing og motstandsdugleik mot klimaendringar og reduksjon av naturkatastrofar understreka. Arbeidet under klimakonvensjonen for å redusere utsleppa av klimagassar grunna avskoging og auka karbonopptak ved treplanting i utviklingsland (REDD+) og koplinga til å ta vare på naturmangfald har fått spesiell omtale i partsmøtevedtaket frå Nagoya. Betydninga av at ein i dette arbeidet gjennomfører tiltak (safeguards) for å sikre bevaring av naturmangfald i skog blir understreka. Konvensjonen om biologisk mangfald ønskjer å gi råd og samarbeide med Klimakonvensjonen for å medverke til at det blir teke nødvendige omsyn til naturmangfald ved gjennomføring av REDD+ på nasjonalt nivå. Det er her særleg viktig med samordning av vedtak under klimakonvensjonen og konvensjonen om biologisk mangfald, blant anna knytt til bevaring av skog og våtmarker og til utnytting av bioenergi.

Partmøtet vedtok òg Nagoya-protokollen som er ein rettsleg bindande protokoll under Konvensjonen om biologisk mangfald med reglar om tilgang til genetiske ressursar og ei rettferdig fordeling av fordelar ved bruk av desse. Dette betyr at land og selskap som nyttar genmateriale frå planter eller dyr i produksjon av varer, som til dømes medisinar og kosmetikk, skal syte for at landet der genmaterialet kjem frå får ein del av inntektene frå produkta. Resultatet er ein seier for utviklingslanda som lenge har arbeidd for å operasjonalisere konvensjonens tredje målsetjing om rettferdig fordeling. Landa er òg blitt samde om reglar for etterleving av protokollen og nasjonal lovgiving i leverandørland av genressursar. Dette er viktig for å hindre ulovleg bruk av genressursar. I naturmangfaldlova er det allereie reglar som forpliktar brukarar av genressursar under norsk jurisdiksjon til å følgje eventuelle krav om samtykkje på førehand og andre vilkår som leverandørlandet har sett for uttak av genressursar. I så måte er Noreg eit føregangsland på dette feltet. No vil det bli utarbeidd forskrift med heimel både i naturmangfaldlova og havressurslova for tilgang til norske genressursar og vidare utnytting av desse. Nagoya-protokollen vil danne utgangspunkt for forskriftsarbeidet.

Cartagena-protokollen om genmodifiserte organismar (GMO) skal sikre at handel og bruk av levande GMO ikkje skadar mangfaldet i naturen eller helsa til menneske. På partsmøte i Nagoya i oktober 2010 var partane samde om ein ny strategisk plan for Cartagena-protokollen. Noreg har gitt innspel på tema til denne planen med utgangspunkt i genteknologilova. Vi har blant anna understreka behovet for ein eigen vitskapskomité for risikovurderingar under protokollen, og at ein set spørsmålet om sosioøkonomiske effektar frå GMO på agendaen. Noreg har gitt midlar til ein workshop om sosioøkonomiske effektar som vil bli arrangert i samarbeid mellom India og Noreg. Den vil finne stad i India i november 2011.

Noreg vil framleis leggje stor vekt på å styrkje det faglege og vitskaplege grunnlaget for vedtak som blir fatta under ulike konvensjonar. Som ein del av dette følgjer Noreg aktivt opp den semja som vart oppnådd i FNs generalforsamling hausten 2010 og i styremøte under FNs miljøprogram i februar 2011 om å etablere eit internasjonalt naturpanel for kunnskap om naturmangfald og økosystemtenester (IPBES) etter modell av det internasjonale klimapanelet (IPCC). FNs generalforsamling vedtok i desember 2010 å be FNs miljøprogram om å arrangere det første plenumsmøtet under naturpanelet hausten 2011. Formålet med eit naturpanel er å skaffe regjeringane eit best mogleg kunnskaps- og avgjerdsgrunnlag i spørsmål om naturmangfald. Noreg ønskjer å medverke med fagleg støtte til panelet gjennom å nytte seg av dei kompetansefortrinna som Trondheim med sine fagmiljø har i spørsmål knytt til kapasitetsbygging. Dette omfattar òg ei eventuell rolle som delsekretariat for arbeidet med kapasitetsbygging under naturpanelet.

Den endelege rapporten for å berekne den økonomiske verdien av naturmangfaldet og økosystemtenester (TEEB-rapporten) under leiing av økonomen Pavan Sukhdev vart presentert på partsmøtet i Nagoya i oktober 2010. Dette var den siste av fleire rapportar som gir anbefalingar om korleis naturen sin verdiar for menneska betre kan reflekterast i nasjonale rekneskapar og i nasjonale avgjerdsprosessar. Berekningar i rapporten viser at det vil kunne føre til eit velferdstap på 7 pst. for verda i 2050, dersom tapet av naturmangfald held fram i same tempo som no. Korallrev er eit sentralt eksempel i rapporten ettersom dei er blant dei mest artsrike økosystema i verda. Anslagsvis ein halv milliard menneske, og meir enn ein fjerdedel av alle fiskeslag i havet er avhengige av dei tenestene som korallreva gir. Økosystemtenester som korallreva gir er verdt opp til 170 milliardar USD kvart år. Noreg har støtta arbeidet under TEEB-studia, og vil vidareføre engasjementet gjennom oppfølging nasjonalt og internasjonalt. Det vil i løpet av 2011 bli oppretta eit offentleg ekspertutval for verdiar av økosystemtenester. Utvalet skal greie ut korleis kunnskap om verdiar av naturmangfaldet og økosystemtenester kan styrkjast, foreslå metodar for å vurdere og verdsetje konsekvensane for velferd og livskvalitet av endringar i naturmangfald og økosystemtenester og korleis slike verdiar kan bli anslått eller berekna som ei del av Noregs nasjonalformue. Det skal opprettast eit sekretariat i Miljøverndepartementet som skal gi fagleg og administrativ støtte til utvalet. Målet er å ferdigstille ein NOU i 2013.

Bern-konvensjonen, som vart vedteken i 1979, skal beskytte ville dyr og planter med leveområde i Europa. Konvensjonen sine organ behandlar spørsmål av stor relevans for norsk artsforvaltning, blant anna rovviltspørsmål. Ei aktuell sak for Noreg er vindkraftverket på Smøla og konsekvensar for blant anna havørn. Her har Bernkonvensjonen sin partskomité vedteke ei anbefaling som Noreg følgjer opp.

Skogane på jorda er levestad for eit rikt mangfald av arter og livsgrunnlag for mange menneske. Ulovleg hogst og ikkje berekraftig uttak av skog er ein trussel mot skogane i verda, særleg gjeld dette tropisk skog. Det er nødvendig å arbeide langs fleire linjer for å hindre import av ulovleg hogd og ikkje berekraftig tømmer. Noreg har medverka aktivt til listing i CITES av dei 30 artene av tresorten ramin og til den store reduksjonen av Perus eksportkvote for mahogni, og støttar òg program mot skogkriminalitet og ulovleg hogst og handel med tropisk tømmer i Indonesia.

I Regjeringas handlingsplan «Miljø- og samfunnsansvar i offentlige anskaffelser» av juni 2007, er det slått fast at det ikkje skal nyttast tropisk tømmer verken i sjølve bygget eller i material som blir nytta i byggeperioden. Handlingsplanen er under revisjon. Regnskogfondets Tømmerkampanje, som er støtta av Miljøverndepartementet, rettar seg mot ikkje berekraftig tropisk tømmer i byggjevare, båt- og hagemøbelbransjen. Arbeid med å lage Forest stewardship council (FSC)-standarder tilpassa Noreg er stoppa opp grunna usemje mellom organisasjonane. Det er venta at eit forslag til EU-forordning – «Due Diligence system» – som er vedteken av EUs råd og parlament vil verke effektivt for å hindre import av ulovleg tømmer når det trer i kraft. Forslaget inneber at den som første gong plasserer tømmer og tømmerprodukt i EU eller til EUs grense, skal sikre at tømmeret er lovleg hogd i samsvar med lovgivinga i opphavslandet. Forordninga er så langt vurdert som EØS-relevant for Noreg. Noreg deltek òg i arbeidet under den internasjonale tropiske tømmerorganisasjonen, ITTO, som har fokus på kriterium for berekraft og miljøarbeid. Ved sida av dette er det venta at REDD (reduced emissions from deforestation and forest degradation in developing countries) vil vere viktig for å bevare tropisk skog og å motverke handel med ikkje berekraftig og ulovleg hogd tømmer, i tillegg til reduksjonen av CO 2 -utslepp), dersom det blir ein del av post-Kyoto regimet.

Kunnskapsgrunnlaget

Hausten 2010 vart ein Naturindeks for heile Noreg lansert for første gang. Naturindeksen representerer eit viktig barometer for korleis det står til med norsk natur. Hovudmålet med ein naturindeks er å få overblikk over tilstanden og utviklinga til naturmangfaldet i Noreg med utgangspunkt i dei store økosystema hav og kyst, ferskvatn, våtmark, skog, fjell og open mark i låglandet (kulturlandskapet). Tilstanden i desse økosystema er berekna ved hjelp av om lag 320 indikatorar frå ulike artsgrupper eller andre gode indikatorar som kan indikere stort mangfald av arter. Gjennom arbeidet er det utvikla metodar og arbeidsmåtar for eit felles internasjonalt måle- og formidlingsverktøy som skal kunne seie noko om korleis det går med naturmangfaldet. Gjennom arbeidet med Naturindeksen er det avslørt store hol i kunnskapsgrunnlaget som må fyllast opp, blant anna gjennom ny kartlegging og overvaking. Naturindeksen peiker på at kunnskapen om virveldyr (fisk, fugl og pattedyr) er relativt god, men at kunnskapen for sopp, lav, mosar, karplanter og virvellause dyr er svært mangelfull. Betre overvakingsdata av planter og virvellause dyr er naudsynt i alle økosystem, men det er òg behov for meir geografisk dekkjande overvakingsdata for dei fleste indikatorar.

Gjennom overvaking av naturtypar og viktige areal for truga arter får styresmaktene eit bilete av utviklinga i naturmangfaldet, og om verkemidla fungerer etter formålet. I 2011 tek ein sikte på å få etablert eit overvakingssystem som kontinuerleg skal tilføre naturindeksen betre og nye data. Den samla naturindeksen skal etter planen oppdaterast i 2015. I åra fram til denne oppdateringa tek ein sikte på å presentere temaindeksar for arter som blir overvaka årleg.

Nesten alle kommunane har gjennomført ei første gongs kartlegging av område med stor verdi for mangfaldet i naturen på land. Det er førebels lagt inn naturtypedata frå om lag 400 kommunar i Naturbasen med data frå ca. 100 000 funksjonsområde. Reine artsdata frå kartlegginga er no i større grad tilgjengelege frå Artsdatabankens Artskart. I kartlegginga av areal er dei som er truga av inngrep prioriterte, og det er derfor kartlagt lite i fjellområda. Frå 2010 har område som kan vere aktuelle for ordninga med «utvalde naturtypar» og funksjonsområde for «prioriterte arter» ekstra fokus.

For marin kartlegging er status følgjande:

  • Oslofjorden: Kartlegging starta i 2007, ferdig i 2010

  • Vest-Agder: Kartlegging starta i 2007, ferdig i 2010

  • Trøndelag: Kartlegging starta i 2007, ferdig i 2010

  • Troms: Kartlegging starta i 2008, venta ferdig i 2010 – gytefelt ferdig i 2011

  • Hordaland: Kartlegging starta i 2009, venta ferdig i 2011

  • Nordland: Arbeid med revidering av kriterium for verdisetjing er starta. Oppdaterte datasett på bakgrunn av reviderte kriterium vil bli gjort tilgjengelege i Naturbasen i 2015.

Det står enno att mykje kartleggingsarbeid på viktige naturtypar og lokalitetar for raudlistearter. Artsdatabanken har utvikla eit nytt klassifiseringssystem for naturtypar i Noreg (NiN) som gir eit felles omgrepsapparat på tvers av sektorar og fagdisiplinar.

Det nasjonale programmet for kartlegging og overvaking av biologisk mangfald vart oppretta som eit resultat av St.meld. nr. 42 (2000–2001) Biologisk mangfold. Sektoransvar og samordning . Programmet har vore styrt og finansiert av eit utval samansett av 7 departement, og har initiert kartleggings- og overvakingsaktivitetar både på land, i ferskvatn og i sjø ut til grunnlinja. Programmet avslutta i 2010 sin andre programperiode. Programmet har bestått av følgjande fire hovudprosjekt leia av Direktoratet for naturforvaltning: 1) Naturtypar på land, 2) Marine aktivitetar, 3) Truga arter og 4) Framande organismar.

Miljøverndepartementet vil opprette ei ny departementsgruppe for naturmangfald for å sikre god koordinering og samordning mellom dei ulike sektorane og deira aktivitetar innan kartlegging og overvaking av naturmangfald. Departementsgruppa vil tre i kraft frå hausten 2011. Den nye departementsgruppa vil erstatte dagens interdepartementale gruppe for Nasjonalt program for kartlegging og overvaking av naturmangfald, men vil ha eit vidare mandat. Dei fire prosjekta under Nasjonalt program vil i hovudsak bli vidareførte i den neste fireårsperioden. Kvart prosjekt vil i det daglege bli styrt av kvar si prosjektgruppe, som består av representantar frå direktorat under dei departementa som bidreg med finansiering av prosjekta.

For å kunne samanlikne utviklinga av norsk naturmangfald med andre land deltek Noreg aktivt i EEAs utvikling av indikatorar for naturmangfald, SEBI2010 (Streamlining European 2010 Biodiversity Indicators) og Det europeiske miljøbyråets informasjonsverktøy EIONET (European Environmental Information and Observation Network). EEA har foreslått eit første sett med indikatorar som er påverknads-, tilstands- og responsindikatorar knytte til å ta vare på naturmangfald og som omfattar ulike sektorar. Den nasjonale overvakinga av naturmangfaldet er fortløpande vurdert i høve til vidare tilpassingar til SEBI2010.

Fugleindeksen (bestandsutvikling for hekkande fugl) er etablert som ein av Regjeringas indikatorar for berekraftig utvikling i Noreg. Indeksen blir registrert i alle naturtypar på land, og inngår i nasjonale nøkkeltal for mangfald i naturen. Data blir òg rapporterte til EEA/SEBI2010. Førebels er indikatoren basert på data som ikkje er representative for heile Noreg, og det er i regi av Direktoratet for naturforvaltning etablert eit landsrepresentativt nettverk av teljepunkt for kvantifisering av bestandsvariasjonar for fugl i eit 18x18 km rutenett der ca. halvparten av rutene blir oppsøkte årleg for registrering. Nettet består av 500 teljeområde fordelt over heile Noreg. Frå og med 2011 vil nettet vere i full drift.

Kunnskap om tradisjonell bruk av naturen og arter er viktig og nødvendig for å kunne halde oppe og ta vare på naturmangfaldet både i og utanfor verneområda, og for å kunne formidle kva slag verdiar som blir tekne vare på gjennom aktiv naturforvaltning. Direktoratet for naturforvaltning har starta eit arbeid med innsamling, systematisering og formidling av denne tradisjonelle økologiske kunnskapen. Dette arbeidet blir utført i tett samarbeid blant anna med samiske miljø og organisasjonar, ideelle organisasjonar og ei rekkje andre fagmiljø.

Friluftsliv

Tabell 22.6 Friluftsliv

Nasjonale mål

Delmål

Indikatorar

1.4.1. Allemannsretten skal haldast i hevd.

1.4.1.1 Minst 50 pst. av befolkninga deltek i friluftsliv minst ein gong pr. månad.

Frå Levekårundersøkinga

1.4.1.2 Lovgrunnlaget for utøving av friluftslivet og allemannsretten skal styrkjast i høve til 2010-nivå.

Frå Levekårundersøkinga – Del av befolkninga som har kunnskap om allemannsretten

Talet på skular som deltek i prosjektet Den naturlege skulesekken.

1.4.2. Område av verdi for friluftslivet skal sikrast og forvaltast slik at naturgrunnlaget blir teke vare på.

Totalt tal på offentlege friluftsområde

Talet på friluftsområde med eige forvaltingsanlegg

Statusbeskriving på måla frå Prop. 1S (2010-2011)

Miljøforvaltningas mål er endra. Nedanfor er det rapportert på måla frå Prop. 1 S (2010-2011).

1.4.2 Allemannsretten skal haldast i hevd

1.4.1.1 Minst 50 pst. av befolkninga deltek i friluftsliv minst ein gong pr. månad.

Minst 50 pst. av befolkninga deltek i friluftsliv minst ein gong pr. månad. Arbeidet med å følgje opp dei gode røynslene dei siste åra frå tiltak retta mot barn og unge (6 – 15 år) vil halde fram. Samla sett har den delen av befolkninga over 16 år som utøvar friluftsliv auka med tre prosentpoeng dei siste 30 åra. Dette viser at ein har lukkast med tiltak som har vore sette inn.

Den tilsynelatande stabiliteten i aktivitetsmønsteret løyner likevel ei urovekkjande utvikling i ungdomsgruppa (16-24 år). Deltakinga blant ungdom 16-24 år er framleis låg, sjølv om den negative utviklinga har flata ut dei siste åra. Dette vil kunne resultere i sviktande deltaking blant dei vaksne (over 24 år) om nokre tiår.

Undersøkingar viser at ungdom (16 – 29 år) si deltaking i friluftsliv og deira kunnskap om allemannsretten er låg. Nedgangen i oppslutninga om «tradisjonelle» friluftslivsaktivitetar i denne ungdomsgruppa kan i stor grad tilskrivast auka konkurranse frå andre innandørs fritidsaktivitetar, blant anna knytt til bruk av data. Det er særleg tur- og haustingsaktivitetar som går ned. For skiturar er det ein samla nedgang i oppslutninga på 33 prosentpoeng mellom 1970 og 2007. Meir moderne friluftslivsaktivitetar som terrengsykling, skisegling, alpint og elvepadling har vore i vekst, men har stoppa opp i det siste. Auken i nye aktivitetar blant ungdom er ikkje nok til å kompensere for fråfallet frå dei «tradisjonelle» friluftslivsaktivitetane.

Både av miljøomsyn og av folkehelseomsyn er det framleis naudsynt å rette ein særskilt stimuleringsinnsats mot barn og unge. Ein vil òg følgje opp arbeidet med friluftsliv og folkehelse (fysisk aktivitet og psykisk helse) og ha særskilt fokus på målgrupper som etniske minoritetar og funksjonshemma.

Ei ny undersøking frå 2009, «Befolkningens friluftsvaner», viser at berre 52 pst. av unge mellom 15-24 år har høyrt om allemannsretten, og kunnskapen deira om denne retten er dårlegare enn for resten av den vaksne befolkninga. Dette krev ein kritisk gjennomgang av informasjonsarbeidet med sikte på å auke kunnskapsnivået i denne viktige målgruppa.

Undersøkingar viser at kunnskap og dugleik aukar med målretta stimulering, og at grunnlaget for gode friluftslivsvanar i vaksen alder blir lagt i barndommen. Det er derfor gledeleg å konstatere at deltaking i friluftsliv blant dei aller yngste (6–15 år) ligg på eit høgt nivå. Oppslutninga om fotturar har auka med 8 prosentpoeng, mens oppslutninga om sykkelturar og båtturar har auka med 7 prosentpoeng kvar.

Det er rimelig å tru at satsing ved ei rekkje barnehagar, skular og skulefritidsordningar har ført til at fleire barn tek del i friluftslivsaktivitetar. Dette skjer både gjennom brei offentleg innsats og gjennom samarbeid med friluftslivsorganisasjonane. Fleire av desse har eigne barneorganisasjonar, til dømes Barnas Turlag, Fiskeklubben, KFUM-KFUK-speidarane og Norske 4H, og talet på medlemmer blant dei yngste har auka i fleire av organisasjonane.

I 2010 deltok om lag 22.100 lærarar og barnehagetilsette på kurs i regi av friluftsråda innanfor fellessatsinga Læring i friluft . Friluftsråda sitt aktivitetsretta arbeid har stabilisert seg på eit høgt nivå. I 2010 deltok over 18.000 barn og unge på friluftsopplegg i deira regi. I tillegg deltok ca. 4000 på eigne tiltak for minoritetsgrupper og for funksjonshemma. Talet på deltakarar på friluftsråda sine turar auka med 44 pst. i høve til 2009 til om lag 13.800 deltakarar i 2010. I ei undersøking ved Høgskulen i Hedmark blir det slått fast at uteskule ikkje berre gir elevane meir frisk luft og fysisk aktivitet, men at det òg er mogleg å arbeide med sentrale fagemne innanfor alle skulefag utanfor klasserommet.

I 2012 skal samarbeid med aktuelle organisasjonar utviklast vidare og profilering for og med barn og unge vil framleis stå sentralt. Prosjektet Den naturlege skulesekken som vart starta i 2009 skal utviklast vidare. I 2010 deltok 109 skular i prosjektet, og talet på skular som fekk støtte frå Den naturlege skulesekken auka med 27 skular frå 2009 til 2010. Med i prosjektet er \og ei rekkje frivillige natur- og friluftsorganisasjonar. Forum for friluftsliv i skulen er eit landsdekkjande, breitt samarbeidsforum som arbeider for at alle elevar skal få oppleve meistring og trivsel gjennom eit aktivt friluftsliv, og etablere gode vanar for å vere ute i natur. Det finst ein særskilt nettstad (www.friluftsliviskolen.no) som er ein infobank for dette feltet. Statens naturoppsyn sin aktivitet i naturrettleiing gir tusenvis av barn og unge kunnskap om naturmangfald og naturvenleg utøving av friluftsliv.

Direktoratet for naturforvaltning starta i 2011 arbeidet med ein Nasjonal handlingsplan for friluftsområde i Noreg. Målet med handlingsplanen er å synleggjere og dokumentere dagens status, og utgreie behov og prioriteringar for vidare satsing på sikring og tilrettelegging av område for friluftsliv. Planen skal innehalde ein statusdel og ein utviklingsdel. Friluftsområde i planen vil primært vere område som er sikra med bidrag frå staten.

Som del av arbeidet med ein Nasjonal handlingsplan for friluftsområde har Direktoratet for naturforvaltning sett i gang ein nærmiljøsatsing på naturoppleving og fysisk aktivitet der folk bur. Målet med satsinga er å få til meir friluftsliv i kvardagen, og satsinga er i første rekkje retta mot barn, unge og dei delane av befolkninga som er overrepresentert i i kategorien fysisk inaktive, jf. Helsedirektoratets definisjon av fysisk inaktivitet. Direktoratet for naturforvaltning vil samarbeide med andre statlege etatar, fylkeskommunar, kommunar og frivillige organisasjonar for å kartleggje og utvikle tiltak som vil auke deltakinga i friluftsaktivitetar i nærmiljøet for desse målgruppene. Som del av nærmiljøsatsinga vil ein forsøke å få kommunane til å setje i gang kartlegging og verdsetjing av friluftsområda i kommunane, inkludert grønstruktur i byar og tettstader. Dette vil gi eit betre grunnlag for framtidig planlegging og mogleg statleg sikring av friluftsområde.

Miljøverndepartementet samarbeider med Helse- og omsorgsdepartementet for å fremje fysisk aktivitet og betre folkehelsa. Frå og med 2010 er delar av friluftslivsarbeidet overført til fylkeskommunen, og dette har vist seg å gi gode samordningseffektar blant anna knytt til folkehelsearbeidet.

Løyvingane til arbeid med stimulering til friluftslivsaktivitetar blir for ein del kanaliserte gjennom Friluftslivets fellesorganisasjon vidare til medlemsorganisasjonane sitt stimuleringsarbeid. Ein del av midlane blir fordelt frå fylkeskommunane til aktivitetar lokalt. Direktoratet for naturforvaltning gir dessutan midlar til nokre sentrale prosjekt som gjeld utvikling av læremateriell og aktiviseringstiltak for barn og unge med minoritetsbakgrunn og funksjonshemma. Departementet vil medverke til at organisasjonane kan ha eit høgt aktivitetsnivå i 2012 òg.

1.4.1.2 Lovgrunnlaget for utøving av friluftslivet og allemannsretten skal styrkjast i høve til 2010-nivå

Allemannsretten og bruken av den vart styrkt og utvida gjennom endringar i friluftslova i 2011. Endringane inneber blant anna at det blir tillate å ferdast til fots, med hest, sykkel, kjelke og liknande på veg og sti gjennom innmark som fører til utmark, at det blir forbode å setje opp stengsel som hindrar lovleg opphald, bading og hausting og at det gjennom forskrift kan givast lov til telting nærare enn 150 meter frå hus eller hytte i bestemte område.

1.4.2 Område av verdi for friluftslivet skal sikrast og forvaltast slik at naturgrunnlaget blir teke vare på.

Det er no sikra ca. 2 300 område til friluftslivsformål ved kjøp eller avtaler om bruk av eigedom.

Regjeringa prioriterer høgt arbeidet med å sikre nye friluftsområde, særleg område i nærleiken av der folk bur og i kystsona. Det å gjere nye strandområde tilgjengelege er eit konkret tiltak som betrar tilhøva for friluftsliv for mange brukarar. Innsatsen for sikring, tilrettelegging og drift av særskilte friluftsområde ved kjøp eller avtaler vil halde fram. Arbeidet for å opne ulike typar statseigedom for allmenta vil òg halde fram, særleg dei områda som Forsvaret og andre statlege grunneigarar ikkje lenger har bruk for. Direktoratet for naturforvaltning gjer kvart år ei vurdering av Forsvarets eigedomsportefølje med utgangspunkt i allmenne friluftslivsinteresser for å identifisere eigedommar som framleis bør vere i offentleg eige.

Direktoratet for naturforvaltning har i om lag 10 år samarbeidd med byane Stavanger, Bergen, Trondheim, Oslo og Kristiansand med sikte på å auke tilgangen til nærfriluftslivsområde for store befolkningskonsentrasjonar. Dette er sett på som viktig for å auke høvet til naturoppleving og fysisk aktivitet nær der folk bur. Samarbeidet med desse kommunane vil bli avslutta i 2012. I Direktoratet for naturforvaltning si nærmiljøsatsing vil røynslene frå dette samarbeidet bli vektlagt. Nærmiljøsatsinga vil bli koordinert med andre tilgrensande nasjonale satsingar, blant anna sykkelstigsatsing på samferdsleområdet, helsestyresmaktene si satsing på fysisk aktivitet og Husbankens Områdeløft. Det er eit mål å få til forpliktande samarbeidsavtaler mellom stat, fylke og kommune. Det er framleis sterkt fokus på å hindre uheldig utbygging i strandsona, og å leggje til rette for allmenta gjennom sikring, god arealplanlegging og juridisk hjelp. Arbeidet vil bli ført vidare i 2012, og det skal setjast auka fokus på å styrkje avgjerds- og kunnskapsgrunnlaget.

For å skape godt grunnlag for opparbeiding og drift av friluftsområde og medverke til auka tilgjenge for fleire brukargrupper, blant anna funksjonshemma, har kommunane i samarbeid med friluftsråda og i samråd med fylkesmannen utarbeidd enkle planar for forvaltninga av dei viktigaste statleg sikra friluftslivsområda i kvart fylke. Som ledd i dette arbeidet er det utarbeidd heilskaplege forvaltningsplanar som blant anna omtaler behovet for tilrettelegging og skjøtselsnivå for størsteparten av friluftslivsområda i Oslofjorden, skjergardsparkane på Sørlandet og Vestkystparken.

Det er no utarbeidd forvaltningsplanar for meir enn 50 pst. av dei sikra friluftsområda. Oppgåva med å fordele statlege midlar til tilrettelegging av sikra friluftslivsområde er overført til fylkeskommunen frå 2010, og det vil vere naturleg å gjennomgå alle forvaltningsplanar med tanke på revisjon og oppdatering for til dømes å vurdere behov og potensial for universell tilrettelegging. Direktoratet for naturforvaltning har laga ein elektronisk mal for enkle forvaltningsplanar for friluftsområde.

Skjergardstenesta er etablert med uniformerte båtar og mannskap langs heile kysten frå Østfold til og med Hordaland. Denne tenesta er resultatet av eit samarbeid mellom fleire aktørar på kommunalt, fylkeskommunalt og statleg nivå. Statleg medverknad utgjer ein viktig del av grunnlaget for verksemda, knytt til både driftsmidlar og investeringsmidlar til båt. Skjergardstenesta blir evaluert innan første halvår 2012, og anbefalingane frå evalueringa vil bli følgde opp i 2012 for å effektivisere drifta og utvikle ordninga vidare.

I 2001 utvikla Statistisk sentralbyrå (SSB), i samarbeid med Direktoratet for naturforvaltning (DN), ein metode som målte befolkninga sin tilgang på rekreasjonsareal og nærturterreng. Undersøkingane er gjort med bakgrunn i tal frå 1999, 2004 og 2009. Resultata viser at 77 pst. av heile befolkninga i Noreg hadde trygg tilgang til rekreasjonsareal pr. 1. januar 2009, ein nedgang på 3 prosentpoeng sidan 1999. Delen fell med aukande storleik på tettstaden og er lågast i tettstader med 100 000 innbuarar eller meir, der berre 65 pst. har slik tilgang. Samanlikna med tidlegare er det òg innbuarane i dei største tettstadene som har hatt størst nedgang i tilgang på rekreasjonsareal – ned 4 prosentpoeng sidan 1999. I dei minste tettstadene er nedgangen på 2 prosentpoeng.

Nye tal frå Statistisk sentralbyrå viser at høva for befolkninga til å utøve friluftsliv i byar og tettstader stadig minkar gjennom tap av grøne areal. Samtidig er det stadig viktigare å leggje til rette for lågterskelaktivitetar i nærmiljøa slik at fleire kjem seg ut og er i fysisk aktivitet. Dette vil gi ein helsegevinst samtidig som det vil vere eit positivt klimatiltak ved å redusere behovet for motorisert transport, og at eit betre lokalklima vil gi betre oppvekstmiljø for kommande generasjonar. Gjennom lova om naturområde i Oslo og nærliggjande kommunar (Markalova) har friluftslivet fått eit styrkt vern i dette området. Med heimel i markalova er det òg starta eit arbeid for å verne område i Marka med særleg store verdiar for friluftsliv.