23 Statusrapportering på «gamle» resultatområde 2 frå 2011

Statusbeskriving på måla frå Prop. 1 S (2010-2011)

Nedanfor blir det gitt ein status for dei nasjonale måla frå Prop. 1 S (2010 – 2011) på kulturminneområdet. Desse måla er dei same i 2012.

Tabell 23.1 Kulturminne og kulturmiljø

Nasjonale mål

Indikatorar

2.1.1 Det årlege tapet av verneverdige kulturminne og kulturmiljø skal ikkje overstige 0,5 prosent innan år 2020.

Prosentvis årleg tap av verneverdige kulturminne i utvalde område.

Prosentvis årleg tap av SEFRAK-registrerte bygningar i utvalde område.

Talet på tapte bygningar i tette trehusmiljø.

Talet på kommunar med kommunedelplan for kulturminne og kulturmiljø.

Storleiken på areal med bevaringsstatus etter plan- og bygningslova.

Prosentvis årleg tap av kulturminne i jordbrukets kulturlandskap.

2.1.2. For automatisk freda arkeologiske kulturminne skal det årlege tapet ikkje overstige 0,5 prosent innan 2020.

Årleg tap av og skade på automatisk freda arkeo-logiske kulturminne i utvalde område og etter årsaksforhold.

Talet på automatisk freda arkeologiske kulturminne som blir fjerna gjennom dispensasjon.

2.1.3 Eit representativt utval kulturminne og kulturmiljø skal vere vedtaksfreda innan 2020.

Talet på freda bygningar og anlegg fordelt etter geografisk, sosial, etnisk, nærings- og tidsvis breidde.

2.1.4 Freda bygningar, anlegg og fartøy skal ha ordinært vedlikehaldsnivå innan 2020.

Del av freda bygningar og anlegg med ordinært vedlikehaldsnivå i prosent.

Talet på freda fartøy og fartøy som inngår i verneplan for fartøy, og som er sette i stand.

2.1.5 Eit representativt utval automatisk freda arkeologiske kulturminne skal vere sikra innan 2020.

Talet på sikra automatisk freda arkeologiske kulturminne.

2.1.1 Det årlege tapet av verneverdige kulturminne og kulturmiljø skal ikkje overstige 0,5 prosent innan år 2020.

Eit eige verdiskapingsprogram for kulturminnefeltet med i alt 11 pilotprosjekt fordelte over heile landet, vart starta i 2006 og avslutta i 2010. I 2011 har arbeidet i hovudsak bestått i å samanfatte og formidle erfaringane frå programmet. Målet for programmet har vore å stimulere til at kulturminne og kulturmiljø blir tekne i bruk som ein ressurs i lokalsamfunna, både for å bidra til levande lokalsamfunn og i verdiskaping. Resultat og erfaringar frå dei 11 pilotprosjekta i fase 1 gir godt grunnlag for å utvikle arbeidet vidare.

Nettportalen Bygg og Bevar er etablert som eit prosjekt som skal bidra til å betre tilgangen til rådgiving og relevant handverkskompetanse for folk som skal setje i stand verneverdige og freda kulturminne. Føremålet er å skaffe eigarar av kulturhistorisk verdifulle bygningar god og kvalitetssikra, gratis informasjon om vedlikehald, istandsetjing, metodar, materialbruk og informasjon om handverkarar med spesialkompetanse. Portalen skal òg skape ein arena for erfaringsutveksling mellom ulike aktørar. Prosjektet er eit samarbeid mellom Byggenæringens Landsforening og Miljøverndepartementet. Sekretariatet er lagt til Byggenæringens Landsforening, og det blir arbeidd med å finne ei løysing for permanent drift.

Dette målet omfattar:

Bevaringsprogram for brannsikring av tette trehusmiljø og stavkyrkjene

Mål: Arbeidet med brannsikring av tette trehusmiljø skal vidareførast og styrkjast i tråd med St.meld. nr. 35 (2008-2009) Brannsikkerhet . Brannsikringa av stavkyrkjene skal oppretthaldast på eit høgt nivå.

Programmet omfattar brannsikring av ca. 50 av landets 180 tette trehusmiljø og vedlikehald og oppgradering av brannsikringa i dei 28 stavkyrkjene.

Status pr. 31.12.2010:

Branntryggleiken i stavkyrkjene er høgst prioritert, og Riksantikvarens tilskotsmidlar går i hovudsak til brannsikring av desse. Det er avgrensa midlar igjen til anna brannsikringsarbeid. I 2010 vart det gitt tilskot til brannsikring av blant anna Skuteviksbodene i Bergen, Havråtunet i Hordaland og det tette trehusmiljøet i Lærdalsøyri. I 2011 gir budsjettet berre høve til å støtte sikringstiltak i Bergen. Det vil framleis vere behov for betydelege tilskot til vedlikehald og oppgraderingar av brannsikringsanlegga i stavkyrkjene i åra som kjem.

Rapport i høve til indikatorane:

  • Overvaking av prosentvis årleg tap av verneverdige kulturminne i utvalde område vil tidlegast starte i 2012.

  • Prosentvis årleg tap av SEFRAK-registrerte bygningar 2005-2010 var på 0,8 prosent i dei fire kommunane som det vart kontrollregistrert i.

  • Talet på tapte bygningar i tette trehusmiljø kan leverast i 2012.

  • 162 kommunar hadde i 2010 kommunedelplan for kulturminne og kulturmiljø (i 2008: 126).

  • I 2010 hadde 64 700 dekar bevaringsstatus etter plan- og bygningslova (i 2009: 40 181 dekar).

  • Landsdekkjande rapport for kulturminnetema i registreringssystemet 3Q (tilstandsovervaking og resultatkontroll av jordbrukets kulturlandskap) skal ferdigstillast i løpet av 2011.

2.1.2. For automatisk freda arkeologiske kulturminne skal det årlege tapet ikkje overstige 0,5 prosent innan 2020.

Når det gjeld arkeologiske kulturminne, er forvaltningspraksis lagt om etter 2005, slik at staten no som hovudregel dekkjer alle utgifter til arkeologiske arbeid ved gjennomføringa av mindre, private tiltak. Etter kvart som ordninga er blitt betre kjend, søkjer stadig fleire om dekning av kostnader. Dette verkar positivt på interessa for arkeologiske kulturminne og har medverka til sikring av ny kunnskap.

Rapport i høve til indikatorane:

  • Årleg tap av automatisk freda arkeologiske kulturminne var i gjennomsnitt på 0,06 prosent og årleg skade var i gjennomsnitt på 1,2 prosent i perioden 2005-2010 i dei fire kommunane som vart kontrollregistrerte i 2010.

  • Når det gjeld automatisk freda arkeologiske kulturminne som blir fjerna gjennom dispensasjon, blei det i 2010 fatta vedtak om utgraving av 333 lokalitetar. Kvar lokalitet kan innehalde eit høgare tal automatisk freda arkeologiske kulturminne. I tillegg er det fatta 272 dispensasjonsvedtak for utgraving av kulturminne frå middelalder og sju dispensasjonsvedtak for løyve til inngrep i skipsfunn.

2.1.3 Eit representativt utval kulturminne og kulturmiljø skal vere vedtaksfreda innan 2020.

Ein kongeleg resolusjon frå 2006 om forvaltning av statlege kulturhistoriske eigedommar gir det enkelte departement ansvar for å utarbeide landsverneplan for eigedommar innanfor sin(e) sektor(ar). Riksantikvaren er rådgivar for departementa i deira arbeid med landsverneplanane. Gjennom landsverneplanprosjektet skal eit utval statlege eigedommar veljast ut for freding. Det er eit mål at dei freda eigedommane skal vise sektorane si historie og utviklinga av Noreg som moderne stat. Sektorane sine eigedommar vil bidra til betre representativitet på fredingslista. Landsverneplanprosjektet skal ferdigstillast i 2014. Pr. 31.12.2010 vart det arbeidd med 21 landsverneplanar, fordelte på 14 departement. Åtte landsverneplanar var oversende Riksantikvaren for endeleg vurdering og eventuell freding. Interessa for kulturminne i sektorane har auka betrakteleg som følgje av landsvernplanarbeidet.

Rapport i høve til indikatoren:

  • Talet på freda bygningar og anlegg fordelte etter geografisk, sosial, etnisk, nærings- og tidsvis breidde vil kunne rapporterast på når databasen er oppgradert i 2012.

2.1.4 Freda bygningar, anlegg og fartøy skal ha ordinært vedlikehaldsnivå innan 2020.

Dette målet omfattar følgjande bevaringsprogram:

Bevaringsprogrammet for freda bygningar i privat eige

Mål: Alle freda bygningar i privat eige skal vere sette i stand til ordinært vedlikehaldsnivå innan 2020.

Status pr. 31.12.2010 :

Tabell 23.2 Tilstandsgraden for freda bygningar i privat eige

Tilstandsgrad

Definisjon

Tilstand etter tilstands- registreringa* i 2005-2009 i %

Estimert tilstand pr. 31.12.10 i %

1

Ordinært vedlikehaldsbehov

37 %

47 %

2

Moderate utbetringar nødvendig

41 %

39 %

3

Store utbetringar nødvendig

19 %

14 %

* I tilstandsregistreringa som skjedde i 2005-2009 vart ca. 2600 freda bygningar registrerte og fekk ein tilstandsgrad i databasen Askeladden. Bevaringsprogrammet for freda bygningar i privat eige omfattar ca. 2400 av desse bygningane.

Bevaringsprogrammet for samiske kulturminne

Mål: Automatisk freda samiske bygningar og deira tilstand skal vere kartlagt og det skal liggje føre ein plan for istandsetjing innan 2015.

Kulturminnelovas føresegner om automatisk freding av samiske bygningar som er eldre enn 100 år, skaper utfordringar når det gjeld utval.

I 2011 fekk programmet ei løyving på 2 mill. kroner til registrering og tilstandsvurdering. Løyvinga til Sametingets generelle kulturminnevernarbeid er på 3 mill. kroner årleg.

Bevaringsprogram for stavkyrkjene

Mål: Dei 28 stavkyrkjene skal vere sette i stand til ordinært vedlikehaldsnivå innan 2015.

Per 31.12.2010 var 19 av dei 28 stavkyrkjene sette i stand. Arbeidet er i rute og vil etter planen bli avslutta i 2015. I samarbeid med eigarane av den enkelte kyrkja blir det utarbeidd planar for forvaltning, drift og vedlikehald.

Bevaringsprogram for verdsarven

Dei norske verdsarvstadene på Unescos liste skal vere eksempel på «beste praksis» innanfor kultur- og naturminneforvaltning. Dette kan samanfattast i tre overordna mål:

  • best mogleg tilstand

  • best mogleg forvaltning

  • best mogleg formelt vern.

Programmet omfattar alle dei sju norske verdsarvstadene. Urnes stavkyrkje er del av stavkyrkjeprogrammet, men omgivnadene rundt kyrkja inngår i verdsarvprogrammet. Direktoratet for naturforvaltning har hovudansvaret for Vegaøyan og Vestnorsk fjordlandskap. Tilskot til istandsetjing av bygningar i desse områda kjem frå Riksantikvaren.

Svalbard representerer natur- og kulturverdiar som Noreg har eit særskilt ansvar for å sikre. Unesco har signalisert tydeleg interesse for arktisk natur. Svalbard vart i 2007 oppført på den tentative lista over aktuelle område Noreg, som part til konvensjonen, har til hensikt å nominere til verdsarvlista. Det blir arbeidd vidare med å utgreie Svalbard som mogleg verdsarvområde.

Boks 23.1 Status for verdsarvstadene pr. 31.12.2010

Bryggen i Bergen er det største prosjektet innanfor programmet. I løpet av dei siste 25 åra har grunnvatnet under delar av Bryggen sokke med meir enn 1,5 meter. Det har ført til at fleire av dei bevaringsverdige husa i området har fått store setningsskadar. Grunnvasslekkasjen skal no stoppast. Regjeringa har løyvd 45 millionar kroner i revidert nasjonalbudsjett 2011 for å stabilisere grunnvatnet. Dette vil bidra til at både bygningane på Bryggen og kulturlaga med den kunnskapen dei rommar, blir sikra.

Verdsarvområdet Røros vart utvida i 2010 med Circumferensen og omfatter blant anna gruvelandskap og seterområde. Aktiviteten i uthusprosjektet er gradvis utvida i samsvar med utvidinga av verdsarvområdet og den har vore stor i 2010. Årleg blir no ca. 20 enkeltprosjekt fullførte. Arbeidsstokken er stabil og vidareutdanninga av handverkarane fungerer godt. Røros kommune registrerer i 2011 uthus i det utvida kjerneområdet for verdsarvstaden. Anna freda og verneverdig busetnad blir ivareteken av kulturminneforvaltaren i kommunen som fordeler eit mindre tilskot frå Riksantikvaren.

Røros kyrkje vart gjenopna 12. desember 2010 etter ei omfattande restaurering.

I verdsarvområdet i Alta vart vegetasjonen i bergkunstområdet skjøtta og bergkunstlokalitetane vedlikehaldne i 2010. Publikumsanlegget i Hjemmeluft er oppgradert med blant anna gangstigar og betre tilgjenge for rullestolbrukarar. Det er gjennomført prosjekt for utvikling av metodar og materialar for tildekking av bergflater og skånsam fjerning av gammal maling frå besøksfelt. Tiltak knytte til konservering og dokumentasjon er vidareførte i 2011.

Direktoratet for naturforvaltning har forvaltningsansvaret for Vegaøyan og Vestnorsk fjordlandskap, mens Riksantikvaren bidreg i forvaltninga av bygningsmassen. For Vegaøyan er det i 2010 tilsett ein bygningsvernansvarleg i prosjektstilling ved Helgeland museum. Ein restaureringsplan for bygningar i Vestnorsk fjordlandskap (Nærøyfjorden) er under utarbeiding, og istandsetjing av bygningar er begynt. Nærøyfjorden har òg vore eitt av 11 pilotprosjekt i Verdiskapingsprogrammet på kulturminneområdet.

I verdsarvområdet på Urnes blir det planlagt ei buffersone for landskapsrommet rundt stavkyrkja. Sjølve stavkyrkja inngår i bevaringsprogrammet for stavkyrkjene.

Verdsarvstaden Struvemeridianen består av ei kjede på 34 trianguleringspunkt frå Hammerfest til Svartehavet. Kjeda var eit viktig element i å bestemme jordas form og størrelse. Fire av punkta ligg i Noreg. Oppmålinga vart gjennomført i perioden 1816-1852. Det har ikkje vore gjennomført særskilte tiltak på Struvemeridianen i 2010.

Bevaringsprogram for tekniske og industrielle kulturminne

Mål: Dei elleve prioriterte tekniske og industrielle kulturminna skal vere sette i stand innan 2015.

Programmet omfattar istandsetjing av elleve utvalte anlegg til ordinært vedlikehaldsnivå og tilskot til drift og vedlikehald. Alle anlegga er organiserte som museum og får driftsmidlar frå Kulturdepartementet.

Status pr. 31.12.2010:

Seks anlegg er vurderte som ferdig sette i stand: Sjølingstad Uldvarefabrik, Næs Jernverksmuseum, Norsk Vasskraft- og Industristadmuseum/Tyssedal kraftanlegg, Norsk Fiskeindustrimuseum/Neptun Sildoljefabrikk, Kistefos-Museet og Norsk Trikotasjemuseum. Klevfos Cellulose & Papirfabrik var tidlegare vurdert som ferdige, men har fått uventa skadar og treng ytterlegare istandsetjing.

Dei tekniske og industrielle kulturminna har fått styrkt budsjettet dei siste åra, og innsatsen på feltet har auka.

Bevaringsprogram for fartøy

Mål: Eit representativt utval bevaringsverdige fartøy skal sikrast innan 2020.

Fartøyvernplanen blei ferdigstilt i 2010 og omfattar 207 verna og freda fartøy. Desse inngår i bevaringsprogrammet for fartøy.

Status pr. 31.12.2010:

I 2010 fekk 101 fartøy tilskot til istandsetjing.

Seks fartøy var freda: Skibladner, jernbaneferjene Storegut og Ammonia og bilferjene Skånevik, Gamle Kragerø og Gamle Lofotferga. I 2011 blir fredingane av bil- og jernbaneferjer avslutta.

Dei tre fartøyvernsentra, Bredalsholmen Dokk og Fartøyvernsenter, Hardanger Fartøyvernsenter og Nordnorsk Fartøyvernsenter og Båtmuseum har kvar sine spesialitetar, og det har vore god aktivitet i 2010-2011. Sentra mottek tilskotsmidlar til fellestenester frå Riksantikvaren. Sentra sysselset i 2011 til saman vel 65 personar.

Rapport i høve til indikatorane:

Del av freda bygningar og anlegg med ordinært vedlikehaldsnivå pr. 31.12.2010:

  • Freda kulturminne i privat eige: 47 prosent har eit ordinært vedlikehaldsnivå.

  • Samiske kulturminne: oversikt manglar, registrering starta opp i 2011.

  • Stavkyrkjene: 19 av dei 28 stavkyrkjene er sette i stand til ordinært vedlikehaldsnivå.

  • Tekniske og industrielle kulturminne: 6 av 11 prioriterte anlegg er sette i stand til ordinært vedlikehaldsnivå.

  • 207 fartøy har status som verneverdige, av desse er seks freda. I alt 101 fartøy fekk tilskot til istandsetjingsprosjekt i 2010. Sju fartøy vart ferdig istandsette i 2010.

2.1.5 Eit representativt utval automatisk freda arkeologiske kulturminne skal vere sikra innan 2020.

Dette målet omfattar følgjande bevaringsprogram:

Bevaringsprogram for ruinar

Mål: Eit utval ruinar skal sikrast og gjerast tilgjengelege for publikum innan 2020.

Programmet omfattar 45 av dei 118 registrerte ruinane etter anlegg frå mellomalderen. Inntil 15 av dei største anlegga skal prioriterast, pluss ruinar som engasjerer sterkt i lokalmiljøet. Minimumssikring av dei andre ruinane er òg påkravd for å hindre forfall.

Status pr. 31.12.2010 :

Per 31.12.2010 var 11 ruinar ferdig konserverte. I arbeidet med tilgjengeleggjering av ruinane har det vore lagt stor vekt på universell utforming.

Behovet for istandsetjing blir ofte avklart først når arbeidet er i gang. Når konserveringa er ferdig, er det viktig å få sett i verk gode lokale drifts- og vedlikehaldsrutinar.

Rapport i høve til indikator:

11 av totalt 118 ruinar er sette i stand/ferdig konserverte.

Bevaringsprogram for bergkunst

Mål: Eit representativt utval lokalitetar skal sikrast og gjerast tilgjengeleg for publikum innan 2020.

Det er registrert rundt 1800 bergkunstlokalitetar i landet. Gjennom programmet er det årleg fram til 2015 lagt opp til skjøtsels- og sikringstiltak for minst 40 lokalitetar og tilretteleggingstiltak for minst 20 lokalitetar.

Status pr. 31.12.2010 :

I 2010 er det gjennomført sikrings- og tilretteleggingstiltak på vel 70 lokalitetar og ulike typar dokumentasjonstiltak på eit tilsvarande tal. Mange av tiltaka er fleirårige og blir følgde opp i 2011. Det er òg gjennomført FoU-prosjekt innanfor dokumentasjon, sikring og tilrettelegging. Framdrifta i programmet er avhengig av tilstrekkeleg personalkapasitet og kompetanse hos samarbeidspartnarar ved forvaltningsmusea og i fylkeskommunane.

I 2010 vart det gjennomført sikrings- og tilretteleggingstiltak på vel 70 bergkunstlokalitetar.

Bevaringsprogram for utvalte arkeologiske kulturminne

Mål: Eit representativt utval av arkeologiske kulturminne og kulturmiljø skal sikrast og gjerast tilgjengelege for publikum innan 2020.

Det finst pr. i dag ikkje éi samla, nasjonal oversikt over tilrettelagte arkeologiske kulturminne og kulturmiljø eller kva tilstand desse er i. Det har i 2010 vore arbeidd med å betre oversikta i alle fylke, og arbeidet held fram i 2011. Bevaringsprogrammet omfattar tilrettelegging av ca. 450 arkeologiske kulturminne som skal sikrast langvarig skjøtsel. Dette tilsvarer eitt kulturminne i kvar kommune og eit større prosjekt i kvart fylke. Kulturminne under vatn kan inkluderast i programmet.

Status pr. 31.12.2010

I 2010 er det gitt tilskot til skjøtsel og tilrettelegging av 28 lokalitetar. Utval og tilrettelegging skjer gjennom eit sett kriterium, bl.a. lokalt engasjement. Då skjøtsel og tilrettelegging av arkeologiske kulturminne ikkje er lovpålagte oppgåver, er progresjonen i programmet avhengig av lokalt engasjement og bruk av kommunale eller fylkeskommunale ressursar. All fysisk tilrettelegging i regi av programmet skal nedfellast i ein enkel skjøtselsplan der det er avklart kven som har ansvar for drift og vedlikehald.

Rapport i høve til indikatoren:

Samla nasjonal oversikt over tilrettelagte arkeologiske kulturminne og tilstanden deira skal liggje føre i løpet av 2011. I 2010 fekk 28 lokalitetar tilskot til skjøtsel og tilrettelegging.