Kunnskapsdepartementet (KD)

Prop. 1 S

(2013–2014)

FOR BUDSJETTÅRET 2014

Innleiing

Kapitlet gir informasjon om status for og utvikling i ressursbruken i barnehagesektoren. Frå 1. januar 2011 har kommunane overteke ansvaret for å finansiere barnehagane. Barnehagane blir i all hovudsak finansierte gjennom dei frie inntektene til kommunane og foreldrebetalinga. Barnehagesektoren har vakse kraftig i dei seinare åra, og er no det tredje største tenesteområdet i kommunane. Samla brutto driftsutgifter til barnehagar i 2012 var om lag 41,2 mrd. kroner, og utgjorde om lag tolv pst. av driftsutgiftene i kommunane.

Første del av kapitlet gir ei oversikt over utviklinga i talet på barn i barnehage, og gir mellom anna informasjon om dekningsgradar for ulike aldersgrupper og om opphaldstid i barnehagen. Det neste temaet er barnehagestruktur og organisering av barnehagane. Vidare er det ein omtale av personalet i barnehagane, den formelle kompetansen deira og utdanning av barnehagelærarar (tidlegare førskolelærarar). Kapitlet inneheld òg informasjon om likestilling, minoritetsspråklege barn, tilsette og barn med nedsett funksjonsevne i barnehage. Til sist i kapitlet er det ein omtale av kostnadene i barnehagane.

Talgrunnlaget er henta frå Statistisk sentralbyrå (SSB), KOSTRA (Kommune Stat Rapportering), Barnetilsynsundersøkelsen 2010, Database for statistikk om høgre utdanning (DBH) og ulike undersøkingar som har vorte gjennomførte på oppdrag frå departementet.

Barn i barnehage

Tabell 7.1 Tal på barn i barnehage, auke i talet på barn i barnehage og barnehageplassar, dekningsgrad og gjennomsnittleg opphaldstid, 2009–12

2009

2010

2011

2012

Tal på barn i barnehage

270 174

277 139

282 737

286 153

Auke i talet på barn i barnehage per år

8 288

6 965

5 598

3 416

Auke i talet på heiltids barnehageplassar

10 100

8 400

7 000

5 200

Dekningsgrad 1–5 år

88,5

89,3

89,7

90,1

Dekningsgrad 1–2 år

77,2

78,8

79,5

80,2

Dekningsgrad 3–5 år

96,2

96,5

96,5

96,7

Dekningsgrad 1 år

68,6

70,4

70,9

69,6

Dekningsgrad 2 år

85,9

87,4

88,0

90,5

Dekningsgrad 3 år

94,5

95,1

95,1

95,3

Dekningsgrad 4 år

96,9

97,1

97,2

97,1

Dekningsgrad 5 år

97,3

97,4

97,3

97,6

Gjennomsnittleg opphaldstid per veke

42,8

43,1

43,4

43,7

Kjelde: Statistisk sentralbyrå

Ved utgangen av 2012 gjekk om lag 286 000 barn i ordinær barnehage eller familiebarnehage. I 2011 var tilsvarande tal om lag 283 000 barn, og i 2010 om lag 277 000 barn. I tillegg nytta om lag 5 300 barn open barnehage i 2012. Barn under tre år utgjer 36 pst. av alle barn i barnehage, mot 29 pst. i 2005.

Frå utgangen av 2005 og fram til utgangen av 2012 har i overkant av 62 000 fleire barn fått plass i barnehage. Kommunane og private utbyggjarar har etablert om lag 79 000 nye heiltids barnehageplassar i same periode. Som tidlegare år gjekk også ein god del av kapasitetsveksten i barnehagesektoren i 2012 med til å auke opphaldstida til barn som allereie hadde plass i barnehage. I åra 2009–11 vart det etablert 1,2 heiltidsplassar for kvart nytt barn som kom i barnehage. I 2012 har dette talet auka til 1,5. Det har dermed vore bygt fleire barnehageplassar enn det har komme nye barn i barnehagen.

I 2012 hadde 90 pst. av barna heiltidsplass i barnehagen mot 88 pst. i 2011. Det vil seie avtalt opphaldstid i veka på 41 timar eller meir. Gjennomsnittleg avtalt opphaldstid har i same periode auka frå 43,4 til 43,7 timar per veke. I 2003, da barnehageforliket vart inngått i Stortinget, hadde 60,8 pst. av barna heiltidsplass i barnehage, og gjennomsnittleg avtalt opphaldstid var 38,1 timar per veke.

Det er viktig å skilje mellom avtalt opphaldstid og barnas faktiske opphaldstid. I Barnetilsynsundersøkelsen 2010 spurte SSB foreldra om når dei vanlegvis leverer og hentar barna, det vil seie faktisk opphaldstid. Undersøkinga viser at få barn har svært lange dagar i barnehagen. Berre 19 pst. nyttar heile plassen, det vil seie at dei lèt barna vere i barnehagen i 41 timar eller meir per veke. Det store fleirtalet av barnehagebarna (om lag 70 pst.) har ei faktisk opphaldstid i barnehagen på 25–40 timar i veka, og i gjennomsnitt er barna i barnehagen 35 timar i veka. Både den avtalte og den faktiske opphaldstida er nesten identiske for alle aldersgrupper. Det vil seie at eittåringar og femåringar er like lenge i barnehagen.

Dekningsgraden for barn i alderen eitt til fem år var i 2012 90,1 pst., som er ein auke frå 89,7 pst. ved utgangen av 2011. Tilsvarande tal for 2009 var 88,5 pst. Den største auken i veksten i talet på barn er for barn over tre år. Auken her var på i overkant av 2 000 barn. For barn i aldersgruppa tre til fem år auka dekningsgraden frå 96,5 pst. til 96,7 frå 2011 til 2012. For barn i aldersgruppa eitt til to år auka dekningsgraden frå 79,5 pst. til 80,2 pst. frå 2011 til 2012.

Tabell 7.2 Tal på barn i barnehage etter eigarforhold, offentleg og privat, 2009–12

2009

2010

2011

2012

Offentlege

145 046

147 180

148 822

150 777

– kommunale

143 454

146 051

147 909

149 949

– fylkeskommunale/statlege

1 592

1 129

913

828

Private

125 128

129 959

133 915

135 376

– kyrkjelyd/trussamfunn

7 769

7 723

7 612

7 551

– foreldreeigd

33 170

33 083

33 169

32 285

– husmorlag/sanitetsforening

1 139

1 151

1 032

907

– bedrift

33 039

30 724

36 681

39 101

– pedagogisk/ideologisk org.

4 900

8 048

8 109

8 117

– enkeltpersonar

18 692

18 183

18 398

16 801

– andre

26 419

31 047

28 914

30 614

I alt

270 174

277 139

282 737

286 153

Note: Barn som går i familiebarnehagar, er inkluderte i tabellen. I 2012 gjekk 375 barn i offentlege familiebarnehagar, og 6 004 barn gjekk i private familiebarnehagar.

Kjelde: Barnehagestatistikk, Statistisk sentralbyrå

Ved utgangen av 2012 var det 6 397 barnehagar i Noreg inkludert familiebarnehagar og opne barnehagar. Om lag 53 pst. av desse var private. Frå 2010 til 2012 har det vore ein reduksjon på 182 barnehagar. 3 416 fleire barn begynte i barnehage i 2012. Tidlegare har private barnehagar stått for hovudtyngda av veksten i barnehageplassar. Dette er endra i 2012, da 57 pst. av veksten i talet på barn i barnehage var i offentlege barnehagar, mot 29 pst. i 2011.

Offentleg og privat del av barnehagesektoren er framleis relativt jamstore. I 2012 hadde 53 pst. av barna plass i ein offentleg barnehage, medan 47 pst. hadde plass i ein privat barnehage.

Barnehagestruktur

Tabell 7.3 Tal på barn i barnehage og tal på barnehagar etter barnehagestorleik, 2010–12

2010

2011

2012

Barn i barnehage

Barnehagar

Barn i barnehage

Barnehagar

Barn i barnehage

Barnehagar

1–25 barn

28 528

2 197

25 852

2 007

25 216

1 938

26–50 barn

66 762

1 794

67 813

1 826

65 163

1 756

51–75 barn

96 818

1 570

96 927

1 571

97 830

1 593

76 barn eller fleire

85 031

872

92 145

936

97 944

986

I alt

277 139

6 433

282 737

6 340

286 153

6 273

Note: Opne barnehagar er ikkje inkluderte i talet på barnehagar.

Kjelde: Barnehagestatistikk, Statistisk sentralbyrå

Talet på store barnehagar har auka i dei siste åra, og stadig fleire av barnehagebarna går i store barnehagar. I 2012 gjekk 34 pst. av alle barnehagebarn i barnehagar med 76 barn eller fleire, mot 33 pst. i 2011. Gjennomsnittsstorleiken på norske barnehagar i 2012 er 47 barn.

Den tradisjonelle avdelingsbarnehagen er framleis den vanlegaste organisasjonsforma. I gjennomsnitt er det 49 barn i ein avdelingsbarnehage mot 61 barn i ein basebarnehage.

Ei undersøking som IRIS gjorde i 2010, viste at gjennomsnittleg gruppestorleik for barn under tre år var 12,4 barn og for grupper med barn over tre år 18,7 barn. For aldersblanda grupper var gruppestorleiken 17,6 barn. Den gjennomsnittlege gruppestorleiken er vesentleg større i barnehagar etablerte etter 2005 enn i barnehagar som er etablerte tidlegare. Tal frå SSB si undersøking Barnefamiliers tilsynsordninger, 2010 kan tyde på at gruppestørrelsen i gjennomsnitt er aukande. Mellom anna viser ei undersøking frå 2011 at 20 pst. av eittåringane og 27 pst. av toåringane går i grupper på 15 barn eller meir.

Dess større barnehagen er målt i talet på barn, dess større er barnegruppene. Gjennomsnittleg storleik på reine småbarnsgrupper i dei aller minste barnehagane (med færre enn 30 barn) er 9,2 barn. I barnehagar med 80–99 barn og over 100 barn er dette talet høvesvis 14 og 13,2 barn.

Tabell 7.4 Gjennomsnittleg tal på barn per gruppe etter organiseringa av barnehagen

Type grupper

Heilt/delvis avdelingsbasert

Mellom avdelingsbasert og avdelingsfri

Heilt/delvis avdelingsfri

Barnehagar med ei gruppe

Total

Både små og store barn

17,3

17,9

19,9

17,3

17,6

Berre små barn

12,2

12,6

14,8

12,4

Berre store barn

18,8

18,0

22,7

18,7

Kjelde: International Research Institute of Stavanger (IRIS) (2011): «Barnehagens organisering og strukturelle faktorers betydning for kvalitet». Rapport IRIS – 2011/09

Gruppestorleikar varierer med organiseringsform, jamfør tabell 7.4. Avdelingsfrie barnehagar har gjennomsnittleg fleire barn per gruppe enn avdelingsbaserte barnehagar. Dette gjeld uansett samansetjing av barnegruppa.

Statistikken viser at grunnbemanninga i barnehagane i gjennomsnitt er 6,2 barn per vaksen dersom ein korrigerer for alder og opphaldstid. Dette talet har vore tilnærma konstant i dei siste ti åra jf. figur 7.1.

Figur 7.1 Talet på barn per årsverk (2002–12)

Figur 7.1 Talet på barn per årsverk (2002–12)

Note: Omgrepet «vaksen» er målt i årsverka til pedagogiske leiarar og assistentar.

Kjelde: SSB

Personalet i barnehagen

Barnehagar med kompetente tilsette er ein føresetnad for å kunne gi alle barn eit godt pedagogisk tilbod. Det blir slått fast i Meld. St. 24 (2012–2013) Framtidens barnehage og det ligg til grunn for regjeringas kompetansesatsing og den nye kompetansestrategien Kompetanse for framtidens barnehage. Strategi for kompetanse og rekruttering 2014–2020 . KOSTRA-tal syner at talet på styrarar og pedagogiske leiarar med pedagogisk utdanning, det vil seie barnehagelærarutdanning eller anna pedagogisk utdanning, auka med 1 289 personar frå 2011 til 2012.

Delen pedagogiske leiarar og styrarar med godkjend utdanning er ikkje lik over heile landet. Mange stader opplever dei å ha tilstrekkeleg godt kvalifisert pedagogisk personell i barnehagane, medan andre slit med rekrutteringa. Oslo og Akershus er framleis dei fylka som har størst vanskar med å rekruttere nok pedagogar.

Tabell 7.5 Personalet i barnehagen, 2010–12

2010

2011

2012

Tal på tilsette

87 401

88 823

91 239

Tal på årsverk

70 212

71 588

73 233

Tal på barn per årsverk

3,9

3,9

3,9

– i offentlege barnehagar

3,9

3,9

3,8

– i private barnehagar

4,0

4,0

4,0

Tal på styrarar og pedagogiske leiarar

29 915

31 022

32 198

Styrarar og pedagogiske leiarar med godkjend pedagogisk utdanning

27 150

28 203

29 492

– i pst. av styrarar og pedagogiske leiarar

90,8

90,9

91,6

Tilsette med pedagogisk utdanning

31 404

32 211

34 083

– i pst. av dei tilsette som arbeider med barn

39,1

39,4

40,8

Tilsette med barnehagelærarutdanning

28 007

28 761

30 388

– i pst. av dei tilsette som arbeider med barn

34,8

35,2

36,4

Tilsette med barne- og ungdomsfagleg utdanning

10 164

10 934

11 697

– i pst. av dei tilsette som arbeider med barn

12,6

13,4

14,0

Note: Tilsette som arbeider med barn, inkluderer alle tilsette unnteke adm./merkantilt personale og anna lønna hjelp (vaktmester, reingjering etc.)

Kjelde: Kunnskapsdepartementet og Statistisk sentralbyrå

Ved utgangen av 2012 var det 91 239 tilsette som utførte 73 233 årsverk i barnehagane. Dette er ein auke på 1 645 årsverk frå året før. I overkant av 32 000 av dei tilsette var styrarar og pedagogiske leiarar. Sidan 2010 har talet på tilsette auka med nærmare 4 000 personar.

Tabell 7.6 Utdanning av barnehagelærarar ved statlege og private høgskolar og universitet, 2008–12

2008

2009

2010

2011

2012

Opptak til førskole-/barnehagelærarutdanning

2 556

2 597

2 776

2 553

2 940

– av dette menn

313

368

429

425

543

– del menn (i pst.)

12,2

14,2

15,5

16,6

18,5

Uteksaminerte førskole-/barnehagelærarar

1 365

1 532

1 679

1 777

1 897

– av dette menn

148

170

168

162

227

– del menn (i pst.)

10,8

11,1

10,0

9,1

12,0

Kjelde: Database for statistikk om høgre utdanning (DBH)

Talet på studentar som vart tekne opp til førskole- og barnehagelærararutdanninga auka frå 2 556 i 2008 til 2 940 i 2012. Talet på ferdig uteksaminerte førskole- og barnehagelærarar auka frå 1 365 til 1 897 i same tidsrom. Moglegheitene for førskole- og barnehagelærarstudium har samtidig blitt meir mangfaldige og tilgjengelege, med studieplassar fordelte på både ordinær barnehagelærarutdanning, arbeidsplassbasert barnehagelærarutdanning, vidareutdanning i pedagogisk utviklingsarbeid for barnehagelærarar og vidareutdanning i barnehagepedagogikk for pedagogar med minst tre års høgre utdanning.

Likestilling

Regjeringa har eit mål om at delen mannlege tilsette skal komme opp i 20 pst. for alle barnehagar. For meir omtale av likestilling og arbeid mot diskriminering, sjå kap. 8.

Tabell 7.7 Menn i barnehagane, 2008–12

2008

2009

2010

2011

2012

Menn tilsette i basisverksemd

4 985

5 636

6 106

6 238

6 429

– i pst. av tilsette i basisverksemd

7,3

7,9

8,3

8,3

8,5

Styrarar og pedagogiske leiarar

1 671

1 889

2 030

2 110

2 272

Assistentar

3 314

3 747

4 076

4 128

4 157

Note: Assistentar inkluderer ikkje tospråklege assistentar.

Kjelde: Barnehagestatistikk, Statistisk sentralbyrå

Tal frå SSB viser at av alle tilsette i basisverksemda i barnehagen i 2012 var om lag 8,5 pst. menn, totalt om lag 6 400 personar. Dette omfattar styrarar, pedagogiske leiarar og assistentar (ikkje kategorien tospråklege assistentar). Frå 2011 til 2012 har talet på menn i basisverksemda auka med 191 personar, det vil seie ein auke på om lag tre pst.

14,8 pst. av barnehagane hadde minst 20 pst. menn tilsette i basisverksemda si i 2012.

Minoritetsspråklege barn og tilsette i barnehage

Talet på minoritetsspråklege barn i barnehage har auka frå 30 508 i 2011 til 34 363 i 2012. I 2012 gjekk 75 pst. av alle minoritetsspråklege barn i alderen eitt til fem år i barnehage. Det er ein auke på to prosentpoeng frå 2011. I 2012 gjekk nærmare 97 pst. av minoritetsspråklege femåringar i barnehage. Dette er ein svak auke frå 2011.

Staten gir eit øyremerkt tilskott til tiltak for å betre språkforståinga blant minoritetsspråklege barn i førskolealderen, jf. kap. 231 post 63.

Tabell 7.8 Minoritetsspråklege barn i barnehage, alder 0–6 år, 2009–12

2009

2010

2011

2012

Tal på minoritetsspråklege 0–6-åringar i barnehage

25 079

27 455

30 508

34 363

Dekningsgrad minoritetsspråklege 1–5-åringar

71,1

71,7

73,0

75,0

Dekningsgrad minoritetsspråklege 1-åringar

33,0

34,5

36,8

36,5

Dekningsgrad minoritetsspråklege 2-åringar

55,5

56,8

59,4

68,2

Dekningsgrad minoritetsspråklege 3-åringar

81,8

84,1

83,7

85,5

Dekningsgrad minoritetsspråklege 4-åringar

92,4

93,0

94,5

92,0

Dekningsgrad minoritetsspråklege 5-åringar

95,2

94,7

96,4

96,9

Note: Minoritetsspråklege barn blir her definerte som barn med ein annan språk- og kulturbakgrunn enn norsk, med unntak av barn som har samisk, svensk, dansk eller engelsk som morsmål. Alle tal er oppdaterte i tråd med ny definisjon for berekning av delen minoritetsspråklege barn i barnehage.

Kjelde: Barnehagestatistikk, Statistisk sentralbyrå

Tabell 7.9 Innvandrarar og norskfødde med innvandrarforeldre sysselsette i barnehagar. Alle arbeidsforhold, 2009–12

2009

2010

2011

2012

Barnehagelærar av yrke og/eller med barnehagelærarutdanning

1 339

1 515

1 714

1 861

I pst. av alle barnehagelærarar

4,9

5,3

5,8

6,0

Anna pedagogisk personell i barnehagane

251

275

276

774

I pst. av alt anna pedagogisk personell

15,1

15,3

14,5

31,4

Barnehageassistentar

6 079

6 863

7 825

7 971

I pst. av alle assistentar

12,2

13,2

14,4

14,6

Anna personell

1 660

1 805

1 846

1 613

I pst. av alt anna personell

14,5

16,7

18,1

19,5

Del innvandrarar og norskfødde med innvandrarforeldre sysselsette i barnehagar, alle arbeidsforhold

10,3

11,2

12,1

12,7

Note: Den sterke auken i «anna pedagogisk personell» og «i pst. av alt anna pedagogisk personell» frå 2011 til 2012 skyldast at SSB har endra metode for innsamling av data knytte til sysselsette med innvandrarbakgrunn.

Kjelde: Statistisk sentralbyrå

I 2012 var seks pst. av dei som var barnehagelærarar av yrke og/eller med barnehagelærarutdanning, innvandrarar. Det er ein liten auke frå 2011. Tilsvarande hadde om lag 31 pst. av anna pedagogisk personell, 15 pst. av assistentane og 20 pst. av anna personell i barnehagane innvandrarbakgrunn i 2012. Delen personell med innvandrarbakgrunn har auka i alle stillingskategoriar sidan 2009.

Av om lag 7 700 studentar i barnehagelærarutdanninga i 2012 var 7,4 pst. innvandrarar eller norskfødde med innvandrarforeldre. I 2009 var delen 6,1 pst.

Barn med nedsett funksjonsevne i barnehage

Barnehagar er eit viktig pedagogisk tiltak for barn med nedsett funksjonsevne. Barn med nedsett funksjonsevne skal derfor ha prioritet ved opptak. I 2012 var det 14 917 barn med nedsett funksjonsevne og særskilde behov i barnehagen, og av desse fekk om lag 8 400 barn ekstra ressursar. Av dei 8 400 fekk 6 577 barn under opplæringspliktig alder spesialpedagogisk hjelp etter § 5-7 i opplæringslova. Dette tilsvarer om lag 2,3 pst. av alle barn som går i barnehagen.

I undersøkinga som IRIS har gjennomført på vegne av departementet i 2010, er eitt av tema delen spesialpedagogar i barnehagane. Barn under opplæringspliktig alder som har særleg behov for spesialpedagogisk hjelp, har rett til slik hjelp etter opplæringslova. Spesialpedagogisk kompetanse er viktig for å identifisere behov for spesialpedagogisk hjelp hos barn i barnehagen. IRIS framhevar derfor at den spesialpedagogiske kompetansen er ein del av den strukturelle kvaliteten til barnehagen. Undersøkinga viser at det er fleire spesialpedagogar i dei store barnehagane enn i dei små.

Kostnader i og finansiering av barnehagar

Tabellen nedanfor viser kostnader per korrigerte opphaldstime i 2011 og 2012 for kommunale barnehagar, ikkje-kommunale barnehagar og private familiebarnehagar. Dei ordinære driftskostnadene i ikkje-kommunale barnehagar utgjer om lag 92 pst. av kostnadene til ordinær drift i kommunale barnehagar. Frå 2011 til 2012 har kostnadene til ordinær drift i kommunale barnehagar auka nominelt med 4,7 pst. I ordinære ikkje-kommunale barnehagar auka dei ordinære driftskostnadene nominelt med 3,8 pst.

Tabell 7.10 Kostnader per korrigerte opphaldstime ordinære barnehagar og familiebarnehagar 2011–12 i kroner

2011

2012

Kommunale barnehagar

Ordinære ikkjekommunale barnehagar

Private familiebarnehagar

Kommunale barnehagar

Ordinære ikkjekommunale barnehagar

Private familiebarnehagar

Kostnader per korrigerte opphaldstime – ordinær drift

53,57

49,83

59,72

56,08

51,73

61,18

Kostnader per korrigerte opphaldstime – særskild tilrettelegging for barn med spesielle behov

5,23

0,67

0,17

5,73

0,65

0,18

Sum kostnader per korrigerte opphaldstime

58,80

50,50

59,89

61,81

52,38

61,36

Note: Tala for 2011 er endra som følgje av overgangen til bruk av nye forhaldstal for fordeling av kostnader mellom store og små barn. For ei nærmare drøfting av utvalet og nytta utrekningsmetode, sjå rapport frå den aktuelle analysa.

Kjelde: Telemarksforsking (2013): «Foreløpig notat. Analyse av kostnader i barnehagene 2012».

Som tabellen nedanfor viser er foreldrebetalinga vesentleg redusert for alle inntektsgrupper etter innføring av maksimalprisen. Reduksjonen i foreldrebetalinga har vore høgre for hushald med høg inntekt enn for hushald med låg inntekt. Maksimalprisen er frå 2005 til 2013 redusert frå 2 750 kroner per månad til 2 330 kroner i 2013. Dette er ein reell reduksjon på om lag 35 pst. eller 1 260 kroner (2013-kroner) per månad.

Tabell 7.11 Gjennomsnittlege månadssatsar i kroner (vekta) for foreldrebetaling etter bruttoinntekt, barn over tre år med fulltidsopphald i kommunale barnehagar, 2003–13

250 000

375 000

500 000

Januar 2003

2 579

3 008

3 097

Januar 2004

2 360

2 731

2 805

Januar 2005

2 356

2 691

2 741

Januar 2006

2 010

2 199

2 257

Januar 2007

2 017

2 235

2 289

Januar 2008

2 114

2 265

2 296

Januar 2009

2 060

2 208

2 261

Januar 2010

2 077

2 218

2 263

Januar 2011

2 160

2 237

2 277

Januar 2012

2 145

2 262

2 297

Januar 2013

2 125

2 258

2 298

Note: Kostpengar og tilleggsutgifter er ekskluderte. Laupande nominelle prisar.

Kjelde: Statistisk sentralbyrå (2013): «Undersøking om foreldrebetaling i barnehagar, januar 2013», Rapportar 28/2013