14.1 Innleiing

Ifølgje klimalova skal ein gi ei oversikt som gjer synleg sektorvise utsleppsbaner innanfor ikkje-kvotepliktig sektor og kva typar tiltak som vil vere nødvendig for å realisere desse. I dette avsnittet er det gjort greie for dette.

Arbeidet med slike baner vil vere nyttig i arbeidet med å nå utsleppsmålet for ikkje-kvotepliktig sektor, men det er understreka at anslag av denne typen er svært usikre. Det er uvisse både om den økonomiske utviklinga og dermed også utsleppsutviklinga og om effekten av tiltak. I tillegg vil utviklinga av ny teknologi og opptaket av denne komme i ulikt tempo. Baner og type tiltak kan derfor ikkje oppfattast som mål eller planar, men som ein illustrasjon på ein mogleg veg.

Detaljnivået i rapporteringa, under dette omtala av utsleppsbaner og tiltak, vil måtte tilpassast etter behov og dermed kunne variere frå år til år ut frå kva som er sett på som føremålstenleg.

Boks 14.1 Utsleppsbaner

Ei utsleppsbane viser utvikling i utslepp framover i tid, gitt visse føresetnader. Framskrivinga av utsleppa basert på eksisterande politikk er til dømes ei utsleppsbane. Dei sektorvise utsleppsbanene som er presenterte i dette kapitlet er baserte på at hushald og bedrifter gjer utsleppsreduserande tiltak utover det ein trur eksisterande politikk vil utløyse. Utsleppsbanene er baserte på berekningar av Miljødirektoratet av utsleppsreduksjonar frå politiske mål og ambisjonar og tiltak dei vurderer har ein samfunnsøkonomisk tiltakskostnad under 500 kroner per tonn CO 2 -ekvivalentar. I arbeidet med berekningane baserer Miljødirektoratet seg òg på analyser og vurderingar frå andre etatar, bedrifter og analysemiljø.

Den berekna effekten på utsleppa av måla og tiltaka som er framstilte tek utgangspunkt i Miljødirektoratets tiltaksanalysar utarbeidde til Meld. St. 41 (2016–2017)

http://www.miljodirektoratet.no/no/Nyheter/Nyheter/2017/Juni-2017/Beregningsteknisk-grunnlag-for-Klimameldingen/

. Figur 14.1 viser utsleppsbaner for samla ikkje-kvotepliktige utslepp. Sektorvise utsleppsbaner for ikkje-kvotepliktige utslepp er presentert i sektorgjennomgangen i dei neste avsnitta saman med oversikter over kva for tiltak som er lagt til grunn for utsleppsbanene. Tiltaka er samanstilt av Miljødirektoratet på oppdrag frå Klima- og miljødepartementet og er oppdaterte med ny informasjon der den har vore tilgjengeleg. Regjeringa har elles gitt etatane i oppdrag å utgreie tiltak og verkemiddel som kan redusere dei ikkje-kvotepliktige utsleppa fram mot 2030 (klimakur 2030) som vil gi nye anslag på reduksjonspotensial og kostnader; Klimakur 2030. Faggruppa koordineres av Miljødirektoratet og består elles av Statistisk sentralbyrå, Enova, Vegdirektoratet, Kystverket, Landbruksdirektoratet og NVE. Andre etatar blir involvert på sine område

Sjå mandat for faggruppa her: https://www.regjeringen.no/contentassets/f4af00f2a3184ad383b7b144382e20cc/mandat-klimakur-2030.pdf

.

Figur 14.1 Historiske utslepp, framskriving og utsleppsbaner for ikkje-kvotepliktige utslepp

Figur 14.1 Historiske utslepp, framskriving og utsleppsbaner for ikkje-kvotepliktige utslepp

Kjelde: Finansdepartementet, Miljødirektoratet og Statistisk sentralbyrå

Miljødirektoratet anslår basert på berekningar at oppfølging av politiske målsetjingar, og tiltak i kostnadskategorien under 500 kroner per tonn CO 2 -ekvivalentar, til saman vil kunne redusere utsleppa innanlands med i overkant av 19 millionar tonn over perioden 2021–2030 samanlikna med framskrivinga presentert over. Anslått utsleppseffekt av politiske målsetjingar og ambisjonar samanlikna med framskrivinga, som er basert på eksisterande klimapolitikk er i overkant av 9 millionar tonn CO 2 -ekvivalentar over perioden 2021–2030. I tillegg har Miljødirektoratet anslått eit potensial for utsleppsreduksjonar med berekna samfunnsøkonomisk kostnad under 500 kroner per tonn CO 2 -ekvivalentar på i overkant av 10 millionar tonn, sjå figur 14.1. Anslaga er prega av betydeleg uvisse, og summerer seg til meir enn dei 12 millionar tonna som er nødvendige for å oppfylle 2030-forpliktinga. Eit eventuelt utslepp frå skog og anna arealbruk vil komme i tillegg.

Boks 14.2 Tilleggseffektar av klimagasstiltak

Klimapanelets spesialrapport om 1,5-graders oppvarming viser at globale utslepp må reduserast betydeleg innan 2030 både av CO 2 og andre klimadrivarar om vi skal følgje ei temperaturbane med liten eller ingen overskriding av 1,5 grader. Det er både viktig å stabilisere temperaturen på lang sikt, og å redusere oppvarmingshastigheita på kort sikt.

Tiltak og verkemiddel for å redusere klimagassutslepp vil i mange samanhengar òg påverke utslepp av kortlevde klimadrivarar som svart karbon (BC) og organisk karbon (OC), nmVOC, karbonmonoksid (CO), svoveldioksid (SO 2 ) og ammoniakk. Desse stoffa har vesentleg effekt på klima på kort sikt. Det gjeld også klimagassen metan (CH 4 ). OC og SO 2 har ein avkjølande effekt, mens dei andre komponentane har ein oppvarmande effekt på klimaet.

Tiltak som mindre matsvinn (metantiltak), redusert kaldventilering 1 (metan- og nmVOC-tiltak) og forsert utskifting til nye vedomnar og pellets (svart karbon- og metantiltak), er døme på norske tiltak som gir ein betydeleg høgare klimaeffekt på kort sikt enn på lang sikt.

Mange tiltak vil òg ha ein betydeleg helseeffekt i tillegg til klimaeffekten fordi tiltaket i stor grad påverkar utslepp av partiklar og NO x . Helseeffekten inngår normalt i den samfunnsøkonomiske tiltakskostnaden for klimatiltaka. Ved å synleggjere helsegevinsten av tiltaka eksplisitt er det lettare å identifisere vinn-vinn-tiltak, men også klimatiltak som kan påverke helsa negativt. Eit eksempel på det siste er utskifting av oljefyr med vedfyring i dei store byane, noko som vil auke partikkelutsleppet.

Miljødirektoratet har gjennomført tilleggsanalysar som belyser klimaeffekten på kort sikt, og miljø- og helseeffektar av tiltak. For å synleggjere desse tilleggseffektane av tiltak meir eksplisitt vil det vere føremålstenleg med meir integrerte analysar framover. Dette vil kunne gi ein betre basis for politikkutforming.

1 Hydrokarbonhaldige avgassar frå diverse industriprosessar som blir sleppte direkte ut i atmosfæren

I tillegg til at anslaga er usikre er det ikkje vurdert kva verkemiddel eller nivå på verkemidla som må til for å utløyse dei berekna utsleppsreduksjonane, eller kostnader knytte til desse, utover den berekna samfunnsøkonomiske tiltakskostnaden. Overslaga på potensial og kostnader er følsame for kva føresetnader som blir lagde til grunn, blant anna om innfasing. Miljødirektoratets analyse viser at mange av tiltaka som kan bidra til å fylle det berekna utsleppsgapet er vurdert å liggje under 500 kroner per tonn (gjennomsnittleg samfunnsøkonomisk tiltakskostnad). For dei tiltaka som følgjer av politiske mål og ambisjonar varierer anslått tiltakskostnad, både opp mot 1 500 kroner per tonn og over 1 500 kroner per tonn. Kostnaden for fleire tiltak er rekna å vere vesentleg høgare i starten av analyseperioden, særleg for dei tiltaka der teknologien i dag er svært umoden. I nokre tilfelle er ikkje teknologien i dag tilgjengeleg, til dømes innanfor nokre tyngre køyretøy. Kostnadene avheng i stor grad av den vidare utviklinga av låg- og nullutsleppsteknologi til bruk i transportsektoren. Slik teknologi blir i hovudsak utvikla utanlands.

Teknisk berekningsutval for klima peiker i sin første rapport på at tilnærminga Miljødirektoratet nyttar i sine tiltaksanalysar ikkje fangar opp alle samfunnsøkonomiske kostnader. Mange kostnadskomponentar er utelatne fordi dei er vanskelege å anslå, for eksempel ikkje-prissette kostnader som tidsbruk og andre (ulike) ulemper brukaren møter dersom forbrukaren går over til å bruke eit ikkje-perfekt substitutt. I tillegg er mange kostnadskomponentar og utsleppseffektar per definisjon ikkje med i analysen, under dette kostnader ved innføring av verkemiddel for å realisere tiltaket. Utvalet peiker også på utfordringar knytta til fastlegging av kostnadene i situasjonar der teknologiutviklinga eller andre forhold inneber endringar i kostnader og økonomisk aktivitet over tid.

Tilrådingane i utvalet sin rapport vil bli følgt opp i arbeidet med Klimakur 2030. Sjå elles boks 11.1 med nærare omtale av utvalet sine hovudtilrådingar i innleiinga.

Val av verkemiddel og utviklinga i kostnader og gjennomføringsmoglegheiter avgjer kva tiltak som faktisk vil bli utløyste. Regjeringa fører ein offensiv klimapolitikk der ei rekkje verkemiddel er styrkte og medverkar til å redusere utslepp. Kapittel 12.4 gir ei omtale av dei viktigaste verkemidla vi har på plass som medverkar til å redusere ikkje-kvotepliktige utslepp, mens omtala under den enkelte sektor i kapittel 14 gir ei meir detaljert omtale av verkemidla.

14.2 Transport

I dette avsnittet er dei ikkje-kvotepliktige utsleppa innan transportsektoren omtalt. Sektoren er delt i kategoriane vegtrafikk, innanriks sjøfart og fiske og annan transport. Figur 4.2 viser historiske og framskrivne utslepp for desse kategoriane samla. I tillegg er det vist ei utsleppsbane delt i dei tre kategoriane med berekna effekt av å nå regjeringas politiske mål og ambisjonar og gjennomføring av tiltak som Miljødirektoratet har estimert til å ha ein samfunnsøkonomisk kostnad under 500 kroner per tonn.

Figur 14.2 Ikkje-kvotepliktige utslepp frå transportsektoren – historiske utslepp, framskrivingar og utsleppsbane

Figur 14.2 Ikkje-kvotepliktige utslepp frå transportsektoren – historiske utslepp, framskrivingar og utsleppsbane

Kjelde: Finansdepartementet, Miljødirektoratet og Statistisk sentralbyrå

Historiske utslepp

Transport omfattar i utsleppsrekneskapen vegtransport, innanriks sjøtransport og fiske, og annan transport. Mesteparten av utsleppa i transportsektoren er ikkje kvotepliktige. Unntaket er utslepp frå luftfart innafor EØS-området, også innanriks i Noreg, som i all hovudsak er underlagt kvoteplikt.

Foreløpige tal viser at utsleppa frå transportsektoren i 2018 var på 15,4 millionar tonn CO 2 -ekvivalentar, noko som svarer til rundt 29 pst. av dei totale norske klimagassutsleppa. Kvotepliktig luftfart er ikkje inkludert i tala. Ikkje-kvotepliktige transportutslepp står for 58 pst. av dei totale ikkje-kvotepliktige utsleppa. Utsleppa frå transportsektoren gjekk opp omlag 0,7 millionar tonn CO 2 -ekvivalentar frå 2017. Samanlikna med 1990 har utsleppa auka med rundt 25 pst. Utsleppa er i dag om lag på nivå med utsleppa i 2005.

Vegtrafikk

I 2018 var utsleppa frå vegtrafikk 9 millionar tonn CO 2 -ekvivalentar, noko som inneber ein auke på 26 pst. samanlikna med 1990

SSBs foreløpige tal for 2018 inneheld for det meste aggregerte tal for transport, men har ei individuell rapportering på vegtrafikk.

. Utsleppa auka fram til 2007 og har etter det lege nokså stabilt på i underkant av 10 millionar tonn CO 2 -ekvivalentar i året. Klimagassutsleppa frå vegtrafikk blei betydeleg redusert frå 2016 til 2017, mens foreløpige tal frå SSB viser at klimagassutsleppa frå vegtrafikk auka frå 2017 til 2018. Hovudforklaringa på dette er at det i 2018 blei omsett betydeleg mindre mengder biodrivstoff, og då særleg palmeoljebasert biodrivstoff. Samstundes blei det totale drivstoffsalet til vegtrafikk redusert i 2018 samanlikna med 2017.

Figur 14.3 Vegtrafikk – historiske utslepp, framskriving og utsleppsbane

Figur 14.3 Vegtrafikk – historiske utslepp, framskriving og utsleppsbane

Kjelde: Finansdepartementet, Miljødirektoratet og Statistisk sentralbyrå

Utsleppa frå personbilar var i 2017 på 4,7 millionar tonn CO 2 -ekvivalentar, eller rundt 53 pst. av utsleppa frå vegtrafikk i 2017. Utsleppa var relativt stabile i perioden 1990 til 2016. Dette trass i at talet på køyrde kilometer har auka med over 50 pst. sidan 1990. Utviklinga kan forklarast med meir drivstoffeffektive køyretøy, innblanding av biodrivstoff og innfasing av elektriske bilar.

Utsleppa frå tunge køyretøy var i 2017 på om lag 2,7 millionar tonn CO 2 -ekvivalentar, mens utsleppa frå varebilar var på 1,3 millionar tonn CO 2 -ekvivalentar, noko som til saman utgjorde i overkant av 45 pst. av utsleppa frå vegtrafikken. Utslepp frå tunge køyretøy og varebilar er nesten dobla sidan 1990, frå 2,2 millionar tonn CO 2 -ekvivalentar til 4 millionar tonn CO 2 -ekvivalentar. Tyngre køyretøy har ikkje hatt ei like positiv utvikling i CO 2 -utslipp pr. km som lette kjøretøy. For langdistansebussar har det vore ein liten auke i CO 2 -utslipp pr. km dei siste åra, mens for lokalbussane har det vore ein liten nedgang. Tyngre lastebilar har auka sitt CO 2 -utslepp pr. km, men fraktar òg noko meir gods.

I tillegg kjem utslepp frå motorsyklar og mopedar.

Innanriks sjøfart og fiske

Utsleppa frå innanriks sjøfart og fiske var i 2017 på om lag 3 millionar tonn CO 2 -ekvivalentar og utgjorde rundt 6 pst. av dei totale klimagassutsleppa, sjå tabell 3.2. Utsleppa i 2017 er på om lag same nivå som i 1990, etter å ha vore til dels betydeleg høgare i mellomliggande år. Det er uvisse rundt dei reelle utsleppsnivåa, spesielt fordi utslepp frå skip som bunkrar i utlandet, men som har aktivitet i norsk farvatn, ikkje vert spegla i utsleppsstatistikken. I tillegg peika det partssamansette utvalet for CO 2 -avgifta og klimatiltak i fiskerinæringa på at dei reelle tala for forbruk av drivstoff i fiskerinæringa ligg eit godt stykke høgare enn rapportert av SSB. Gjennom Garantikassa for fiskarar (GFF) har utvalet hatt tilgang på refusjonstal for drivstoff kjøpt i Noreg til fiske og fangst i nære farvatn. Denne nye berekningsmetoden gir eit førebels utsleppstal for 2018 på 643.000 CO 2 -ekvivalentar.

Figur 14.4 Innanriks skipsfart og fiske – historiske utslepp, framskriving og utsleppsbane

Figur 14.4 Innanriks skipsfart og fiske – historiske utslepp, framskriving og utsleppsbane

Kjelde: Finansdepartementet, Miljødirektoratet og Statistisk sentralbyrå

Annan transport

Vi har valt å gruppere ikkje-kvotepliktig innanriks luftfart

Klimagassutsleppa frå innenriks luftfart som ikke er kvotepliktig var rundt 0,15 millionar tonn CO 2 -ekvivalentar i 2017. Det same året var kvotepliktige utslepp frå innenriks luftfart på omtrent 1,1 millionar tonn CO 2 -ekvivalentar.

, ikkje-veggåaende køyretøy, motorreiskap og jernbane som «annan transport». Utsleppa frå annan transport var på rundt 3 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar, svarande til meir enn 6 pst. av totalutsleppa av klimagassar i 2017. Utsleppa frå annan transport har auka med om lag 30 pst. sidan 1990. Auken skuldast blant anna stor auke i utslepp frå anleggsmaskiner på grunn av høg aktivitet, mens utsleppa frå ikkje-kvotepliktig innanriks luftfart og jernbane er betydeleg reduserte.

Figur 14.5  Annan transport – historiske utslepp, framskriving og utsleppsbane

Figur 14.5 Annan transport – historiske utslepp, framskriving og utsleppsbane

Kjelde: Finansdepartementet, Miljødirektoratet og Statistisk sentralbyrå

Eksisterande verkemiddel

Regjeringas hovudverkemiddel for å redusere klimagassutslepp frå transportsektoren er CO 2 -avgifta på drivstoff, bilavgiftene, elbilfordelane, omsetningskravet for biodrivstoff og føringar for miljøvennleg arealplanlegging i plan- og bygningslova med tilhørande regelverk og retningslinjer. I tillegg er det ei rekkje andre verkemiddel som påverkar klimagassutsleppa frå sektoren, slik som offentlege anskaffingar, støtteordningar (under dette Enova), miljødifferensierte bompengar, og byvekst-, bymiljø- og belønningsavtalane.

Eingongsavgifta er i dag differensiert mellom anna etter typegodkjente utslepp av CO 2 og NO x . I Granavolden-plattforma varslar regjeringa at den vil føre vidare skattefordelane for elbilar når det gjeld eingongsavgift og meirverdiavgift i heile denne stortingsperioden. Det er òg varsla at regjeringa vil halde fram med grøn omlegging av eingongsavgifta for kjøp av nye køyretøy ved å auke CO 2 - og NO x -komponentane, og redusere andre komponentar tilsvarande.

Det er ikkje eingongsavgift på køyretøy med tilleten totalvekt over 7 500 kg. Avgrensinga inneber at eingongsavgifta ikkje kan gi insentiv til kjøp av null- og lågutsleppslastebilar slik som for personbilar. Drivstoffavgiftene gir likevel eit kontinuerleg insentiv til å redusere klimagassutsleppa anten ved å redusere forbruket eller investere i nye teknologiar med lågare utslepp. Miljødelen av vektårsavgifta medverkar òg til ein reinare lastebilpark. I tillegg er det innført betydelege insentiv for å stimulere etterspørselen etter nullutsleppsvarebilar. Det er m.a. innført ei miljødifferensiert vrakpantavgift for varebilar. Det blir gitt ein vrakpant på 13 000 kr om ein samtidig kjøper eller leiger ein nullutsleppsvarebil.

Frå 2019 er Enova gitt i oppdrag å administrere eit Nullutsleppsfond for næringstransport. Fondet skal medverke til auka bruk av batteri-, hydrogen- og biogassløysingar både på land og på sjø. Slike løysingar er venta etter kvart å bli konkurransedyktige utan støtte og Enova skal derfor utforme verkemiddel med sikte på å oppnå varige marknadsendringar.

Nullutsleppsfondet, med ei ramme på over 1 mrd. kroner fram til 2020, vil medverke til reduserte utslepp i ikkje-kvotepliktig sektor, og omstilling av tungtransporten, på ein måte som supplerer Enovas eksisterande satsing godt. Enovas eksisterande satsingar på fylle- og ladeinfrastruktur for nullutsleppstransport held fram under ramma av den eksisterande styringsavtala. Det same gjer Enovas eksisterande satsingar på ny teknologi i transport. Enova vil koordinere satsingane opp mot kvarandre, slik at dei til saman utgjer ein heilskap og medverkar til mest mogleg kostnadseffektiv omstilling.

Det er forskriftsfesta ei opptrapping av omsetningskravet i vegtransport til 20 pst. i 2020. Omsetninga av biodrivstoff har vore over nivået på omsetningskravet dei siste åra. I 2018 var kravet på 10 pst., mens biodrivstoff utgjorde rundt 12 pst. av totalt forbruk av drivstoff til vegtransport i Noreg. Dette skuldast at biodrivstoff omsett utanfor omsetningskravet ikkje er omfatta av vegbruksavgifta, og dermed har vore rimelegare enn fossilt drivstoff.

Gjennom plansystemet er kommunane gitt føringar om å planleggje for kompakte byar og tettstader, redusert transportbehov og leggje til rette for klima- og miljøvennlege transportformer. Det er i tillegg etablert eit system med bymiljø- og byvekstavtaler i storbyområda. Bymiljøavtaler og byvekstavtaler er gjensidig forpliktande avtaler mellom staten, fylkeskommunar og kommunar for å nå målet om at veksten i persontransport i byområda skal skje med kollektivtransport, sykkel og gange. Avtalene er eit viktig verktøy for å syte for betre samordning i areal- og transportpolitikken. Alle partane, både lokale partar og staten, har ansvar for finansiering av tiltak og oppgåver innanfor ansvarsområda sine, under dette finansiere tiltak innan kollektivtrafikk, sykkel og gange. Byvekstavtalene kan medverke til å avgrense klimagassutsleppa i bytransporten og samtidig medverke til reinare luft, mindre støy og betre framkome i storbyområda.

Innanfor godstransport er det no etablert ordningar for godsoverføring frå veg til sjø og for godsoverføring frå veg til bane. Utbygging av jernbane og infrastruktur for kystfart medverkar òg til å flytte gods frå veg til sjø og bane. Regjeringa har innført ei treårig prøveordning for tilskot til investering i effektive og miljøvennlege hamner, som skal støtte samfunnsøkonomisk lønsame prosjekt.

Regjeringa vil stille krav til null- eller lågutsleppsløysingar ved utlysing av nye kontraktar for drift av riksvegferjesamband, der det ligg til rette for det. Aktiv bruk av offentlege anskaffingar og støtteordningar medverkar til at det er venta at rundt ein tredel av bilferjene i landet vil ha heilt eller delvis elektrisk framdrift i 2021. Ferjetrafikken er fordelt mellom 17 riksvegferjesamband og 113 fylkesvegferjesamband. Sjølv om det finst færre riksvegferjer enn fylkesvegferjer, er trafikkfordelinga omtrent likt delt mellom dei to.

Sidan 2017 er det i parkeringsforskrifta stilt krav om at det blir tilbode høve til lading på eit tilstrekkeleg tal parkeringsplassar. Parkeringsforskrifta gjeld for vilkårsparkering av motorvogn på veg open for alminneleg ferdsel. Den gjeld for både offentlege og private parkeringstilbod.

I 2016 oppretta regjeringa ei femårig tilskotsordning for klimatiltak i fylkeskommunar og kommunar – Klimasats. Ordninga er administrert av Miljødrektoratet og videreføres i 2020. Midlane skal utløyse klimatiltak som reduserer utslepp av klimagassar og medverkar til omstilling til lågutsleppsamfunnet. Om lag 60 prosent av støtta prosjekt har så langt vore retta mot å redusere utslepp frå vegtransport. Utsleppseffekten er ikkje kvantifisert. Det går føre seg ei treårig følgjeevaluering av ordninga frå 2017–2019. Regjeringa har også oppretta ei mellombels satsing på hurtigbåtar med null- eller lågutslepssløysingar innafor Klimasats

Det er også ei satsing på null- og lågutsleppsteknologi i transportsektoren gjennom Pilot-E, som er eit samarbeid mellom Forskingsrådet, Innovasjon Noreg og Enova. Regjeringa vil utvikle eit meir effektivt og koordinert verkemiddelapparat der viktige verkemiddel på klimaområdet som Innovasjon Noregs miljøteknologiordning, Forskingsrådets klimateknologiprogram og Enova må sjåast i samanheng.

Framskriving og utsleppsbane

Utsleppa frå transportsektoren er venta å falle frå 15,4 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar i 2018 til 11,2 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar i 2030. Nedgangen skuldast i hovudsak at det er lagt til grunn at innfasinga av låg- og nullutsleppsbilar vil auke ytterlegare framover.

I tråd med internasjonale retningslinjer er framskrivingane baserte på at dagens innretning av klimapolitikken, både i Noreg og internasjonalt, blir ført vidare. Korleis dagens politikk påverkar framtidige utslepp er usikkert, og uvissa aukar desto lengre fram i tid framskrivingane strekkjer seg. Effekten av politikken er blant anna avhengig av utvikling og tilgang på låg- og nullutsleppsteknologi og kostnadene ved å ta slik teknologi i bruk. Det meste av denne teknologiske utviklinga skjer utanfor Noregs grenser.

Regjeringas mål og ambisjonar, mellom anna presentert i Granavolden-plattformen, ligg i det ein kallar utsleppsbaner jf. Kap 3.2.

Miljødirektoratet har berekna at effekten av å nå regjeringa sine politiske mål og ambisjonar på transportområdet og gjennomføring av tiltak som dei har estimert til å ha ein samfunnsøkonomisk kostnad under 500 kroner per tonn kan redusere utsleppa med rundt 10,6 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar utover framskrivinga i perioden 2021–2030. Dette svarar til heile det farga arealet i figur 14.2. Det er teke omsyn til overlappande tiltak slik at utsleppsreduksjonar ikkje blir talde dobbelt. Ein del av dei politiske målsetjingane er vurdert å ha ein samfunnsøkonomisk kostnad på over 500 kr/tonn. Meir informasjon om dette finst på Miljødirektoratet sine nettsider. Anslaga er usikre og det er ikkje vurdert kva verkemiddel eller nivå på verkemidla som må til for å utløyse dei berekna utsleppsreduksjonane, eller kostnader knytte til desse, utover den berekna samfunnsøkonomiske tiltakskostnaden. Val av verkemiddel og utviklinga i kostnader og gjennomføringsmoglegheiter påverkar utsleppsreduksjonane framover.

Sidan framskrivingane blei lagt fram i Nasjonalbudsjettet 2019 har regjeringa sett i verk eller har konkrete planar om nye verkemiddel som det blir gjort greie for i dei følgjande avsnitta.

I Granavolden-plattforma står det at regjeringa vil trappe opp den flate CO 2 -avgifta med fem prosent årleg for alle sektorar fram til 2025. Provenyet skal brukast til å redusere skattar og avgifter for aktuelle grupper for å lette omstillinga. Andre relevante avgifter (blant anna HFK/PFK) blir auka tilsvarande. Regjeringa foreslår i Statsbudsjettet for 2020 at CO 2 -avgifta bli sett opp fem prosent, utover prisjustering.

Regjeringa har gjennom Enova etablert Nullutsleppsfondet – eit program for investeringsstønad til næringstransport. I utgangspunktet kan stønaden gå til alle segment av næringstransport. Frå 2019 er Enova gitt i oppdrag å administrere eit Nullutsleppsfond for næringstransport. Fondet skal medverke til auka bruk av batteri-, hydrogen- og biogassløysingar både på land og på sjø. Enova vil koordinere satsingane opp mot kvarandre, slik at dei til saman utgjer ein heilskap og medverkar til mest mogleg kostnadseffektiv omstilling.

Regjeringa har nyleg laga fleire handlingsplanar som omtaler verkemiddel for reduksjon av klimagassutslepp. Handlingsplan for infrastruktur for alternative drivstoff i transportsektoren tek for seg regjeringas satsing på infrastruktur for å auke bruken av alternative drivstoff. Handlingsplanen er eit bidrag til å gjere marknaden meir føreseieleg for etablering av infrastruktur for alternative drivstoff framover. Regjeringa sitt mål er at etableringa av infrastrukturen så tidleg som mogeleg skal vere marknadsdriven, og på eit tidlegast mogeleg stadium skje utan stønad. I planen varsla regjeringa at Enova er staten sitt verkemiddel for å byggje ned tekniske- og marknadsmessige barrierar for introduksjon og utbreiing av null- og lågutsleppsteknologi i transportsektoren i ein tidleg fase. Regulatoriske verkemiddel, informasjon og forsking- og utvikling er også viktige.

Handlingsplan for grøn skipsfart presenterer regjeringas styrka satsing på grøn skipsfart, der ambisjonen er å halvere utsleppa frå fiske og innanriks skipsfart innan 2030. Planen er omtalt under innanriks sjøfart og fiske .

Planen for fossilfri kollektivtrafikk innan 2025 viser at fossilfri kollektivtrafikk er i ferd med å bli konkurransedyktig samanlikna med konvensjonell kollektivtrafikk. I planen varsla regjeringa mellom anna ei vidareført satsing på Enova og vurdering av krav til fossilfri kollektivtrafikk.

Vidare vil regjeringa ha ein heilskapleg strategi for forsking, teknologiutvikling og bruk av hydrogen. Regjeringa vil leggje fram planen innan utgangen av året.

Regjeringa har varsla at den vil stille krav til nullutsleppstransport i leveransar til det offentlege, der det ligg til rette for det. I den kommande handlingsplanen om klima- og miljøvennlege offentlege anskaffingar og grøn innovasjon, vil regjeringa vurdere korleis det kan gjennomførast.

Vegtransport

Utsleppa frå vegtransport er venta å falle frå 9 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar i 2018 til 6,1 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar i 2030, sjå tabell 13.2. Nedgangen skuldast i hovudsak at det er lagt til grunn at innfasinga av låg- og nullutsleppsbilar vil auke ytterlegare framover. I framskrivinga er det lagt til grunn 16 pst. innblanding av biodrivstoff i reelt volum (20 pst. med dobbeltteljing for avansert biodrivstoff

Avansert biodrivstoff vert framstilt av restar og avfall som definert i produktforskrifta kap. 3, vedlegg V. Biodrivstoff som vert framstilt frå råstoff som etter produktforskrifta er klassifisert som avanserte vert talt dobbelt innanfor omsetjingskravet. I 2020 er delkravet om avansert biodrivstoff på 4 %, men på grunn av regelen om dobbelteljing vert det talt som 8 % innanfor det generelle omsetjingskravet. Dobbelteljing skal fremje bruk av avansert biodrivstoff.

). Denne innblandingsprosenten er ført vidare i heile framskrivingsperioden. Salet i 2018 var på 12 prosent biodrivstoff (16,9 med dobbeltteljing for avansert biodrivstoff).

Regjeringa har ulike mål knytte til innfasing av null- og lågutsleppsteknologiar i vegtransporten. Blant anna har regjeringa eit mål om at 100 pst. av nybilsalet av personbilar skal vere nullutsleppsbilar innan 2025. Aukande teknologisk mogning i dei ulike delane av transportsektoren, slik at nullutsleppsløysingar blir konkurransedyktige mot fossile transportløysingar, ligg til grunn for måla om utsleppsreduksjonar. Miljødirektoratet har berekna at effekten av å nå regjeringa sine politiske mål og ambisjonar for vegtransporten og gjennomføring av tiltak som dei har estimert til å ha ein samfunnsøkonomisk kostnad under 500 kroner per tonn kan redusere utsleppa med nesten 7,6 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar utover framskrivinga i perioden 2021–2030. Det er stor uvisse knytt til teknologisk utvikling og kostnader ved tiltaka.

Stortinget vedtok 29. november 2018 at Noreg skal ta inn EØS-rettsakter om CO 2 -utsleppsstandardar for person- og varebilar i norsk rett. Regjeringa vil arbeide for at Noreg omfattast av EUs regelverk på området. Dette vil vere viktig for at den norske marknaden blir prioritert av køyretøyprodusentane i åra framover.

Innanriks sjøfart og fiske

Utsleppa frå innanriks sjøfart og fiske er venta å falle frå 3 mill. tonn CO 2 -ekv. i 2017 til 2,4 mill. tonn CO 2 -ekv. i 2030 (sjå tabell 13.2). I framskrivingane er det lagt til grunn at nedgangen held fram blant anna som følgje av vidare teknologiutvikling. Gjennom Noregs forskingsråd, Innovasjon Noreg og Enova blir det i dag brukt betydelege midlar på støtte til introduksjon av null- og lågutsleppsteknologi i maritim sektor. Fleire ferjekontraktar som stiller krav om null- eller lågutsleppsløysingar er inngått, og det er mellom anna lagt til grunn at rundt ein tredel av bilferjene i landet vil ha elektrisk framdrift i 2021.

Miljødirektoratet har berekna at effekten av å gjennomføre tiltak som dei har estimert til å ha ein samfunnsøkonomisk kostnad under 500 kroner per tonn kan redusere utsleppa med rundt 1,5 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar utover framskrivinga i perioden 2021–2030. Vidare elektrifisering av ferjer er det største tiltaket i berekninga.

Regjeringa har som ambisjon å halvere utsleppa frå innanriks sjøfart og fiske innan 2030. Regjeringa har derfor lagt fram ein handlingsplan for grøn skipsfart. I planen er presentert klimatiltak for dei ulike fartøyskategoriane; hurtigbåtar og ferjer, cruiseskip, lasteskip, offshorefartøy, oppdrettsfartøy, fiskefartøy og fritidsbåtar. Det er betydelege forskjellar mellom fartøyskategoriane. Det krev derfor ulike tiltak for å stimulere til innfasing av null- og lågutsleppsløysingar. Regjeringa foreslår at det frå 1. januar 2020 blir innført full CO 2 -avgift for mineralske produkt for fiske og fangst i nære farvatn. Samstundes foreslår regjeringa at det blir introdusert ei kompensasjonsordning for å lette omstillinga.

Regjeringa vil vurdere eit omsetjingskrav for avansert biodrivstoff og biogass i skipsfarten, og har gitt Miljødirektoratet og Sjøfartsdirektoratet i oppdrag å sjå nærare på korleis ein kan gjere dette.

Regjeringa vil at den positive utviklinga innan ferjesektoren skal spreie seg til hurtigbåt-segmentet. I Revidert Nasjonalbudsjettet 2019 tildelte regjeringa difor 25 mill. kroner til ei førebels øyremerkt satsing på utsleppsfrie hurtigbåtar i Klimasats. I handlingsplanen for grøn skipsfart varsla regjeringa at den vil arbeide vidare med ei støtteordning for fylkeskommunar som stiller krav om låg- og nullutsleppsløysingar i hurtigbåtanbod. Regjeringa foreslår i Statsbudsjettet for 2020 at det blir sett av 80 mill. kroner til ei styrking av den førebelse ordninga retta mot hurtigbåtar i Klimasats.

Annan transport

Ikkje-kvotepliktige utslepp frå annan transport (innanriks luftfart, ikkje-veggåande køyretøy, jernbane, motorreiskap, fritidsbåtar mv.) er venta å gå noko ned fram til 2030. Det er venta at utsleppa frå kategorien blir reduserte frå 3 millionar tonn CO 2 -ekv. i 2017 til 2,8 millionar tonn CO 2 -ekv. i 2030 (sjå tabell 13.2). Framskrivinga gir eit anslag på utvikling av utsleppa framover gitt at dagens verkemiddel og teknologiutvikling blir ført vidare.

Miljødirektoratet har anslått at effekten av å gjennomføre tiltak som dei har estimert til å ha ein samfunnsøkonomisk kostnad under 500 kroner per tonn kan redusere utsleppa frå motorreiskap med rundt 1,1 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar utover framskrivinga i perioden 2021–2030. Tiltaka går ut på elektrifisering av ikkje-veggåande maskiner og køyretøy. Det er stor forskjell i kor grundig Miljødirektoratet har utgreidd utsleppsreduserande tiltak innan dei ulike undersegmenta. Tiltakskostnader for annan transport er meir usikre og mindre detaljert berekna enn tiltakskostnadene for køyretøy.

Regjeringa varsla i Granavolden-plattforma at den i samarbeid med bransjen vil leggje til rette for at byggje- og anleggsplassar skal vere fossilfrie innan 2025. Det offentlege har eit spesielt ansvar for at byggjeplassar i offentlig regi går føre som gode førebilete. Samferdselsdepartementet vil utarbeide ein handlingsplan for fossilfrie anleggsplassar i transportsektoren som varsla i nasjonal transportplan (2018–2029). Utsleppa kan reduserast med alternative drivstoff, betre logistikk, massehandtering og teknologiske forbetringar.

Regjeringa har i Revidert nasjonalbudsjett 2019 sett av midlar til ei ny støtteordning som skal leggje til rette for godsoverføring frå veg til bane. Isolert sett kan dette auke utsleppa frå bane, men redusere utsleppa frå vegtrafikken meir.

Frå 2020 blir det innført eit omsetningskrav for biodrivstoff i luftfart. Kravet som blir innført inneber at dei som sel drivstoff til luftfart frå 2020 skal omsetje 0,5 prosent avansert berekraftig biodrivstoff totalt sett over året. Regjeringa har som ambisjon at omsetningskravet for biodrivstoff i luftfarten blir trappa opp til 30 pst. i 2030, i tråd med tilgangen på sertifisert biojetdrivstoff innanfor dei tekniske moglegheitene som er til stades.

Miljødirektoratet har berekna at effekten av å nå regjeringas ambisjonar om 30 prosent innblanding av biodrivstoff i ikkje-kvotepliktig luftfart kan redusere utsleppa med rundt 340 000 tonn CO 2 -ekvivalentar utover framskrivinga i perioden 2021–2030.

Regjeringa er positiv til elektrifisering av luftfarten og har bede Avinor og Luftfartstilsynet utarbeide eit program som skal leggje til rette for dette. For å framskunde innfasinga av elektriske passasjerfly har Luftfartstilsynet inngått ei avtale med det europeiske flytryggleiksbyrået (EASA). Avtala omfattar mellom anna utvikling, testing og godkjenning av ny teknologi for både fly og infrastruktur.

Boks 14.3 Nokre klimamål- og ambisjonar på transportområdet

Regjeringa vil leggje til rette for betydelege utsleppsreduksjonar i transportsektoren. Ny teknologi, bruk av biodrivstoff, utbygging av infrastruktur for nullutsleppskøyretøy og skatte- og avgiftspolitikken vil vere viktige verkemiddel for å nå målet om at Noreg skal bli eit lågutsleppssamfunn i 2050. Regjeringa si satsing på gods-, kollektiv-, gang- og sykkeltiltak vil òg medverke til å redusere utslepp frå sektoren.

Aukande teknologisk mogning i dei ulike delane av transportsektoren, slik at nullutsleppsløysingar blir konkurransedyktige mot fossile transportløysingar, ligg til grunn for måla om utsleppsreduksjonar.

Regjeringa vil:

  • ha ein ambisjon om å halvere utsleppa frå transportsektoren innan 2030, samanlikna med 2005.

  • leggje til grunn følgjande måltal for nullutsleppskøyretøy i 2025:

    • Nye personbilar og lette varebilar skal vere nullutsleppskøyretøy

    • Nye bybussar skal vere nullutsleppskøyretøy eller bruke biogass

  • innan 2030 skal nye tyngre varebilar, 75 pst. av nye langdistansebussar og 50 pst. av nye lastebilar vere nullutsleppskøyretøy

  • innan 2030 skal varedistribusjonen i dei største bysentra vere tilnærma nullutslepp

  • ha ein ambisjon om å halvere utsleppa frå innanriks skipsfart og fiske innan 2030.

  • starte arbeidet med eit bilavgiftssystem som er berekraftig etter 2025.

  • føre vidare skattefordelane for el-bil når det gjeld eingongsavgift og meirverdiavgift i heile stortingsperioden for å nå 2025-måla.

  • ha ein ambisjon om at innan 2030 skal 40 pst. av alle skip i nærskipsfart bruke biodrivstoff eller vere låg- og nullutsleppsfartøy

  • støtte opp under fylkeskommunane sitt høve til å tilby klimavennlege kollektivtilbod

  • sikre at alle nye riksvegferjer nyttar låg- eller nullutsleppsløysingar, og medverke til at fylkeskommunale ferjer og hurtigbåtar nyttar låg- og nullutsleppsløysingar

  • vurdere krav til fossilfri kollektivtrafikk

  • ha eit omsetningskrav på 0,5 pst. berekraftig avansert biodrivstoff i luftfart frå 2020, med mål om 30 pst. i 2030.

  • utarbeide ein handlingsplan for fossilfrie byggjeplassar/anleggsplassar innan transportsektoren

  • leggje til rette for at meir gods på dei lange distansane blir transportert på sjø og bane

  • leggje til rette for rask utbygging av ladeinfrastruktur i heile landet, gjennom ein kombinasjon av offentlege verkemiddel og marknadsbaserte løysingar, for å halde tritt med auken av delen elektriske transportmiddel.

  • at Enova skal vere statens verkemiddel for å støtte utviklinga av infrastruktur for alternative drivstoff i den tidlege fasen der det er behov for offentleg støtte.

  • syte for at arealpolitikken blir samordna betre med utbygging av infrastruktur.

  • gjennom Forskingsrådet, Innovasjon Noreg og Enova medverke til forsking og utvikling av nullutsleppsløysingar for transport. Reduserte klimagassutslepp er ikkje ein del av hovudmålsetjinga til Forskingsrådet

Omgrepet nullutsleppsteknologi i transport omfattar bruk av elektrisitet og hydrogen som energikjelde i batteri eller brenselsceller, som ved bruk ikkje har utslepp av klimagassar. Batterielektrisk teknologi og hydrogenteknologi er begge elektriske framdriftsløysingar. Lågutsleppsteknologi er hybride løysingar som kombinerer forbrenningsmotor med elektrisk motor.

14.3 Andre sektorar

14.3.1 Innleiing

I dette avsnittet er dei ikkje-kvotepliktige utsleppa utanom transportsektoren omtalt. Desse sektorane er jordbruk, industri, petroleum, energiforsyning, oppvarming, F-gassar

F-gassar er fluorhaldige gassar, og omfattar HFK, PFK og SF 6 .

og andre utsleppskjelder. Figur 14.4 viser historiske og framskrivne utslepp for desse sektorane samla. I tillegg er det vist ein utsleppsbane delt i sektor med berekna effekt av å nå regjeringas politiske mål og ambisjonar samt gjennomføring av tiltak som Miljødirektoratet har estimert til å ha ein samfunnsøkonomisk kostnad under 500 kroner per tonn.

Figur 14.6 Historiske utslepp, framskriving og utsleppsbane, for alle ikkje-kvotepliktige kjelder utanom transport

Figur 14.6 Historiske utslepp, framskriving og utsleppsbane, for alle ikkje-kvotepliktige kjelder utanom transport

Kjelde: Finansdepartementet, Miljødirektoratet og Statistisk sentralbyrå

14.3.2 Jordbruk

Historiske utslepp

I 2018

Tal for 2018 er foreløpige.

var utsleppa frå jordbrukssektoren på 4,5 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar, noko som svarar til om lag 8,4 pst. av dei totale norske utsleppa av klimagassar. Sektoren er ikkje underlagt kvoteplikt, og utsleppa frå sektoren svarar til om lag 17 pst. av dei ikkje-kvotepliktig utsleppa.

Utsleppa har auka noko dei siste åra, grunna auke i tal storfe og sau, men utsleppa var stabile mellom 2017 og 2018. Utsleppa som er rekna inn under denne sektoren er i hovudsak metan (CH 4 ) frå husdyrtarmgass og gjødsellager, og lystgass (N 2 O) frå gjødsellager, gjødsla mark og organisk jord. Berekna utslepp heng derfor tett saman med mengda husdyr, gjødsel og organisk jord. Desse storleikane har vore relativt stabile sidan 1990. Utsleppa frå jordbruket utgjorde i 2018 omtrent halvparten av dei totale norske utsleppa av metan og tre firedelar av lystgassutsleppa. Sidan 1990 har utsleppa gått ned med rundt 4 pst. Viktige årsaker er mindre bruk av nitrogenhaldig mineralgjødsel, bruk av kraftfôr og færre storfe som følje av redusert og meir effektiv mjølkeproduksjon. CO 2 -utsleppa frå kalking har òg gått ned sidan 1990. Trass auka produksjon har endringar i jordbruket medverka til at utslepp frå energiforbruk i jordbruket er redusert med 30 pst. sidan 1990.

Eksisterande verkemiddel

Jordbruket kan motverke klimaendringane på fleire måtar; ved å redusere eigne utslepp, auke opptaket av klimagassar, eller ved å skaffe fornybare løysingar som reduserer utsleppa i andre sektorer. Det er òg viktig at jordbruket tilpassar seg eit klima i endring. Dagens verkemiddel i jordbrukssektoren skal medverke til å oppfylle jordbruks-, distrikts-, klima-, og miljøpolitiske målsetjingar. Dei ulike måla kan komme i konflikt med kvarandre, og må balanserast opp mot kvarandre.

Regjeringas hovudverkemiddel i jordbrukssektoren er støtteordningar og krav i dei årlege jordbruksavtalane. Lovregulering, regulering av råvareprisar, differensiert meirverdiavgift og opplysningstiltak er i tillegg etablerte delar av verkemiddelbruken for å nå jordbrukspolitiske mål.

Utsleppa i jordbrukssektoren er ikkje omfatta av avgifter. Det er få verkemiddel i jordbruket som er særskilt utforma for å redusere jordbrukets utslepp av klimagassar. Innovasjon Noreg og Enova forvaltar støtte til prosjekt, bygningar og anlegg som blant anna tek sikte på å redusere utsleppa av klimagassar. Verkemiddel innan utvikling av fôr, avl og dyrehelse har medverka til noko reduserte utslepp sett over fleire år. Det er viktig at ein i det vidare arbeidet vektlegg at produksjon av mat skjer med lågast mogleg klimagassutslepp per produsert eining.

I juni 2019 underteikna regjeringa og jordbrukets organisasjonar ei intensjonsavtale om reduserte klimagassutslepp og auka opptak av karbon frå jordbruket. Det er sett eit mål om at utsleppa samla skal reduserast med 5 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar over perioden 2021–2030. Klimaavtala vil liggje til grunn for klimaarbeidet i sektoren framover.

Eit teknisk berekningsutval for jordbruket vart nedsett i november 2017 og hadde som mandat å sjå på metodar for korleis utsleppsrekneskapen for jordbruket kan utviklast vidare. Utvalet avslutta sitt arbeid 1.7.2019. Utvalet har vurdert moglege betringar i utslepprekneskapen for jordbruks- og arealsektoren med tanke på at rekneskapen betre skal reflektere faktiske utslepp, og med tanke på at effekten av tiltak skal komma til syna. Rapporten frå teknisk berekningsutval, og samarbeidet innafor ei klimaavtale med jordbruket, gir grunnlag for ei samla tilnærming til klimaarbeid i jordbruket. FoU er òg viktig for å få fram gode tiltak og resultat framover, og kunnskapsgrunnlaget er under konstant utvikling.

Framskriving og utsleppsbane

Utsleppa frå jordbruket er anslått å liggje relativt stabilt også i åra framover. Produksjonen er anslått å auke med befolkninga, men effektivisering gjer at utsleppa ikkje aukar tilsvarande. Talet på husdyr, mengde gjødsel og areal med organisk jord veg tungt i utsleppstal og framskrivingar. Det er relativt stor uvisse i utsleppstala for jordbrukssektoren, framfor alt på grunn av uvisse i utsleppfaktorane som blir brukte for å berekna lystgass frå jordbruksjord.

Miljødirektoratet har med innspel frå andre, samanstilt tiltak med berekna potensiale for å redusere utsleppa frå jordbrukssektoren med ca. 5 mill. tonn CO 2 -ekv. Utsleppspotensialet er basert på framskrivinga gjort i Perspektivmeldinga 2017 og i Nasjonalbudsjettet 2019 for perioden 2021–2030. Se utsleppsbane i figur 14.6. Miljødirektoratet anslår at tiltaka har ein gjennomsnittleg samfunnsøkonomisk kostnad for åra 2021–2030 på under 500 kroner per tonn CO 2 -ekvivalentar. Det er stor uvisse knytt både til potensialet for utsleppsreduksjon og til kostnadene ved tiltaka. Mellom anna er det medrekna helsegevinstar for forbrukarane ved tiltaket overgang frå raudt kjøt til vegetabilsk og fisk. Kostnader ved, mellom anna avrenning av næringsstoff, påverknad på vassmiljø og effektar på kulturlandskapet og sysselsetting, er derimot ikkje medrekna. I tillegg kjem kostnader ved eventuelle verkemiddel for å utløyse tiltaka.

For nokre av tiltaka som er vurderte av Miljødirektoratet, vil effekten av eventuelle utsleppsendringar bli rapportert i jordbrukssektoren, mens tiltaka vil vere innretta mot aktørar utanfor sektoren. For eksempel vil tiltaka «mindre matsvinn» og «overgang frå kjøt til vegetabilsk og fisk» som er omtalt nedanfor, bli rapportert under jordbrukssektoren. Det er i jordbrukssektoren dei fysiske utsleppskutta skjer, men desse tiltaka vil krevje endringar hos forbrukar, matindustrien og daglegvarehandelen for å kunne utløysast. På den andre sida har bonden høve til å påverke utslepp knytte til energibruk på garden og i samband med næringsverksemda generelt, men i utsleppsstatistikken inngår desse utsleppa i andre sektorar som bygg, transport og LULUCF.

Når myr (organisk jord) blir kultivert, blir karbon- og nitrogenhaldig materiale gradvis brote ned og gir utslepp av høvesvis CO 2 og N 2 O. Å unngå nydyrking av myr kan ifølgje Miljødirektoratet redusere N 2 O-utsleppa med om lag 0,2 millioner tonn CO 2 -ekvivalentar samla for perioden 2021–2030. Utslepp av N 2 O ved omdisponering av myr til jordbruksformål, er bokført i jordbrukssektoren. I tillegg kjem nedgang i CO 2 -utslepp som er bokført i LULUCF-sektoren sjå 14.3.6. Stortinget har no vedteke restriksjonar mot nydyrking av myr, og det skal utarbeidast ei forskrift. Berekning av potensial for utsleppreduksjonar ved stans i nydyrking er sterkt avhengig av kor mykje nydyrking som ville skjedd framover utan nye verkemiddel, altså mengda nydyrking som ligg i framskrivingane. I framskrivingane i figur 14.6 ligg det estimert ei nydyrking på 4000 daa myr per år framover. I nye framskrivingar for arealutviklinga, til omtala av LULUCF i 14.3.6, er mengda nydyrking av myr justert ned til 2000 daa myr per år. Dersom denne berekninga blir lagd til grunn, vil potensialet for utsleppsreduksjonar minske til halvparten av anslaget frå Miljødirektoratet.

Produksjonen av kjøt medverkar til større klimagassutslepp enn produksjon av vegetabilsk mat. Miljødirektoratet har berekna at ein overgang frå raudt kjøt til vegetabilsk/fisk i medhald av kosthaldsråda (Helsedirektoratet, 2011) kan redusere utsleppa tilsvarande 2,7 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar akkumulert i perioden 2021–2030. Tiltaket føreset at forbrukarane sine preferansar blir endra og at produksjonen av raudt kjøt i Noreg endrar seg i takt med endringa i etterspørsel. Då dette tiltaket handlar om ei forbruksendring, vil tiltaket ikkje primært vere innretta mot jordbrukssektoren. Utsleppsverknaden ligg derimot i jordbrukssektoren. Dersom utsleppsreduksjonen er det primære, kan reduserte subsidiar til produksjon av raudt kjøt vere effektivt. Produksjon av raudt kjøt får mest støtte per kg og kilokalori og har samstundes høgast utslepp. Reduserte subsidiar eller produksjonsavgift på norsk raudt kjøt kan derimot gi auka import frå land utan tilsvarande klimaregulering og slik gi «karbonlekkasje».

Miljødirektoratet har vurdert eit tiltak som inneber at matsvinnet blir halvert for alle matvaregrupper innanfor både matindustri, grossist, daglegvare og i hushalda, og at produksjon og utslepp i primærleddet blir justerte ned tilsvarande. Tiltaket krev samarbeid mellom ulike aktørar i næringsmiddelkjeda og ei endring i åtferda til forbrukar. Miljødirektoratet anslår at redusert matsvinn kan redusere utsleppa med rundt 1,1 millionar tonn CO 2 -ekvivalentar akkumulert i perioden 2021–2030. Regjeringa og heile den norske matbransjen inngjekk i juni 2017 ei avtale om å redusere matsvinnet i Noreg med 50 pst. innan 2030.

Det er anslått at ei betre utnytting av husdyr- og mineralgjødsel kan redusere utsleppa tilsvarande 0,25 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar akkumulert i perioden 2021–2030. I seinare år er det gjort endringar i tilskot for å betre gjødselhandteringa. Forslag til endringar i regelverket for gjødsel ligg til vurdering i departementa.

Miljødirektoratet har òg vurdert eit tiltak der 20 pst. av husdyrgjødsla innan 2030 blir overført til biogassbehandling, slik at utslepp av metan frå gjødsla kan overførast til energiformål. Miljødirektoratet anslår at tiltaket kan redusere utsleppa i jordbruket med om lag 0,4 millionar tonn CO 2 -ekvivalentar akkumulert i perioden 2021–2030. I tillegg til støtteordningar for biogassanlegg innanfor Innovasjon Noreg og Enova, er det under jordbruksavtala tilskotsordning for levering av husdyrgjødsel til biogassanlegg.

Det pågår òg fleire prosessar som kan medverke til framtidige utsleppsreduksjonar i jordbruket.

Nyare utgreiingar levert til jordbruksoppgjeret 2019 viser også eit potensiale for å auke, eller dempe nedgangen av, karboninnhaldet i jord, men dette er førebels vanskeleg å overvake og synleggjere i klimarekneskapen. Tilsvarande finst gode haldepunkt for at tiltak og verkemiddel som er mynta på andre omsyn, til dømes avrenning og beitebruk, bidreg positivt også for utslepp eller opptak av klimagassar. Slike resultat framkjem likevel ikkje så godt av klimagassrekneskapen, fordi tiltaka ikkje har stor effekt enno, eller ikkje er dokumentert i tråd med dei krava som gjeld for rekneskapen.

14.3.3 Industri- og petroleumssektoren

Historiske utslepp

I 2018

Tal for 2018 er foreløpige.

var dei samla utsleppa frå industrien

Industrisektoren svarar til industri og bergverk i den norske utsleppsrekneskapen.

og petroleumssektoren

Petroleumssektoren svarar her til olje- og gassutvinning i den norske utsleppsrekneskapen og omfattar utslepp frå alle faste og flytande innretningar på norsk sokkel og mottaks- og behandlingsanlegg på land. Sektoren inkluderer ikkje oljeraffineri og petrokjemi, som er inkludert i industrisektoren.

26,6 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar, noko som svarar til om lag halvparten av dei totale norske utsleppa. Over 90 pst. av utsleppa er kvotepliktig og ein del av det europeiske kvotesystemet.

Industrien sleppte ut 12,1 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar, eller 23 pst. av totale norske utslepp av klimagassar i 2018. Fra 2017 til 2018 var utsleppane relativt stabile. Samanlikna med 1990 er det ein nedgang på nesten 40 pst. Nedgangen skuldast i stor grad reduserte utslepp av andre klimagassar enn CO 2 .

Dei verksemdene som ikkje har kvoteplikt i industrien er mindre verksemder eller verksemder med låge utslepp, som næringsmiddelindustri, vareproduksjon, asfaltverk og liknande. I tillegg har ein del kvotepliktige verksemder utslepp av klimagassar som ikkje er omfatta av kvoteplikt. Dette gjeld blant anna diffuse utslepp av metan og CO 2 omdanna frå nmVOC

Flyktige organiske forbindingar unnateke metan forkortast nmVOC (non-methane volatile organic compounds).

, frå raffineri og lystgass frå fullgjødselproduksjon. Ikkje kvotepliktige utslepp i industrien var i 2018 på omkring 1,1 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar, som svarar til rundt 4 pst. av dei totale ikkje-kvotepliktige utsleppa.

Utslepp frå petroleumssektoren var 14,5 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar i 2018, ein nedgang på 1,4 pst. sidan 2017. Dei totale utsleppa frå sektoren auka med om lag 80 pst. frå 1990 fram til andre halvdel av 2000-talet, i hovudsak som følgje av auka aktivitet. Dei siste ti åra har ikkje utsleppa auka, men det er årlege variasjonar. Hovudkjeldene til utslepp av CO 2 er frå kraftproduksjon med gassturbinar offshore. Desse utsleppa er underlagt kvoteplikt.

Dei ikkje-kvotepliktige utsleppa frå petroleumssektoren er rekna til omkring 1,1 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar, eller om lag 4 pst. av dei totale ikkje-kvotepliktige utsleppa. Det er hovudsakleg utslepp av metan og CO 2 omdanna frå nmVOC, frå kaldventilering og diffuse utslepp og fordamping ved lasting og lagring av råolje og andre petroleumsprodukt. Overslaget for ikkje-kvotepliktige utslepp er ein del for høgt, då det er basert på ein berekningsmetode som sidan har blitt endra, men som førebels ikkje er innarbeidd i utsleppsrekneskapen. Dette gjer òg framskrivinga og tiltaksvurderinga for petroleumssektoren uviss.

Som beskrive over er det også ikkje-kvotepliktige utslepp frå petroleum og industri. I dette kapitlet er det utsleppsbaner for desse utsleppa som er omtalt, i tråd med klimalova § 6.

Eksisterande verkemiddel

Regjeringa sitt hovudverkemiddel for å redusere ikkje-kvotepliktige utslepp frå fastlandsindustrien og petroleumssektoren er avgifter på utslepp av klimagassar.

I industrien omfattar CO 2 -avgifta det meste av bruken av fossile brensle til stasjonær forbrenning i ikkje-kvotepliktig industri og avgifta ligg på 508 kr/tonn CO 2 . Avgift dekker òg det meste av dei ikkje kvoteplikte utsleppa i petroleumssektoren. Avgiftssatsen i 2019 på naturgass som blir sleppt ut til luft på sokkelen er 7,41 kroner, som svarer til om lag 460 kroner per tonn CO 2 -ekvivalent. Avgifta stiller operatørane overfor ein betydeleg pris på utslepp og er forventa å medverke til utsleppsreduksjonar i åra framover. Årsaka til at dei resterande utsleppa ikkje er omfatta av avgifta er at dei er små og vanskeleg å talfeste tilstrekkeleg nøyaktig.

Utslepp av klimagassar er omfatta av forureiningslova. Med heimel i lova kan ein regulere utsleppa, til dømes ved å setje utsleppsgrenser eller krevje bruk av beste tilgjengelege teknikkar (BAT). BAT-krav kan medverke til å auke spreiingstakten av nye og betre teknologiar og kan dermed redusere utslepp på sikt.

Det er sett utsleppsgrenser for lystgass frå fullgjødselproduksjon. For andre lystgassutslepp er det krav om BAT.

Det er også sett utsleppsgrenser for kaldventilering og diffuse utslepp av metan og nmVOC frå enkelte offshorefelt og petroleumsanlegga på land. Som følgje av ny teknologi, industrisamarbeid og myndigheitskrav, og redusert oljeproduksjon, har utsleppa av nmVOC frå råoljelasting sidan starten av 2000-talet blitt redusert med over 75 pst. Anna fastlandsindustri har ikkje utsleppsgrenser for metan og nmVOC, men krav om BAT.

Både petroleumssektoren og fastlandsindustrien har krav om energileiing, gitt i medhald av forureiningslova. Energileiing skal medverke til energieffektiv produksjon, som i mange tilfelle òg medverkar til reduserte klimagassutslepp. Forureiningslova kan òg brukast til å påleggje verksemdene å utgreie nye utsleppsreduserande tiltak. Det gjeld både petroleumssektoren og fastlandsindustrien.

Enova støttar prosjekt både i den landbaserte industrien og petroleumssektoren som mellom anna medverkar til å redusere ikkje-kvotepliktige utslepp av klimagassar. Enova støttar innovative, energieffektive og miljøvennlege løysingar med mål om å medverke til varige marknadsendringar slik at desse løysingane på sikt blir standard.

Framskriving og utsleppsbane

I følgje framskrivingane av dei ikkje-kvotepliktige utsleppa frå industri- og petroleumssektoren vil utsleppa reduserast med om lag 17 pst. fram mot 2030, sjå tabell 13.2. Det er blant anna venta at meir effektive produksjonsprosessar vil medverke til desse reduksjonane.

Miljødirektoratet har identifisert 6 tiltak som kan redusere ikkje-kvotepliktige utslepp i industri og petroleumssektoren og som dei har anslått har ein samfunnsøkonomisk tiltakskostnad under 500 kroner per tonn CO 2 -ekvivalentar. Det berekna potensialet for utsleppsreduksjon frå desse tiltaka er om lag 2,5 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar akkumulert i perioden 2021–2030. Figur 14.6 viser den samla effekten av desse tiltaka. Det er stor uvisse knytt både til utsleppsreduksjonspotensialet og til kostnadene ved tiltaka. Det er òg mogleg at delar av utsleppsreduksjonane i det berekna reduksjonspotensialet vil utløysast med eksisterande verkemiddel, jf. blant anna auken i avgiftssatsen på utslepp av naturgass i petroleumssektoren frå 2017.

I industrien går tiltaka hovudsakleg ut på å utnytte potensialet for varmegjenvinning, og å konvertere bruk av olje og gass til fornybare alternativ. Overgang til bruk av meir trekol av metallurgisk kvalitet i metallindustrien er òg eit utgreidd tiltak. Tiltaka er oppdatert sida fjorårets rapportering, og tiltakspotensialet i perioden 2021–2030 er justert ned med rundt 0,5 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar. Hovudårsaka til denne justeringa er at meir av tiltakspotensialet truleg vil bli utløyst med dagens verkemiddel, og allereie ligg i framskrivingane.

Innanfor næringsmiddelindustrien og asfaltindustrien er det identifisert eit potensial for omlegging til fornybare energiberarar og gjenvinning av energi. Overgang til bruk av meir trekol av metallurgisk kvalitet i metallindustrien er eit aktuelt tiltak for store delar av industrien i Noreg, og fleire FoU-prosjekt går no føre seg med støtte frå verkemiddelapparatet.

Tiltaka innanfor petroleumssektoren er primært auka gjenvinning av metan og nmVOC ved råoljelasting offshore, og reduksjon av utslepp frå kaldventilering og diffuse utslepp offshore. Nye innretningar med prosessanlegg kan utformast for å gi lågare utslepp av metan, men i praksis vil nokre prosessar ikkje kunne gjerast utsleppsfrie. Miljødirektoratet sitt arbeid med å kartleggje høve til reduksjonar i ikkje-kvotepliktige utslepp frå landanlegga i petroleumssektoren vil også kunne identifisere nye tiltak.

Det er uvisse knytt til korleis dagens verkemiddel vil påverke utslepp. Det er ei rekkje prosjekt og pågåande prosessar som kan medverke til utsleppskutt både i industri- og petroleumssektoren utover dei framskrivingane som er baserte på ei vidareføring av eksisterande verkemiddel, jf. figur 14.6. I Granavolden-plattforma står det at regjeringa vil trappe opp den flate CO 2 -avgifta med 5 pst. årleg for alle sektorar, og at provenyet brukast til å redusere skattar og avgifter for berørte grupper for å lette omstillinga. CO 2 -avgifta i petroleumsvirksomheten vert foreslått auka med 5 pst. utover prisjustering i 2020-budsjette. Skattar og avgifter frå petroleumsvirksomheten blir overført til Statens pensjonsfond utland.

14.3.4 Energiforsyning og oppvarming

Historiske utslepp

Energiforsyning og energi til oppvarming i Noreg er i stor grad basert på elektrisitet frå fornybare energikjelder som vasskraft og vindkraft, og har derfor låge utslepp. Utslepp frå energiforsyning og oppvarming var til saman rundt 2,6 mill. tonn CO 2 - ekvivalentar i 2018

Tal for 2018 er foreløpige.

. eller rundt 5 pst. av totale klimagassutslepp. Mellom 2017 og 2018 gjekk utsleppa ned med om lag 11 pst.

Av dei totale utsleppa frå energiforsyning og oppvarming utgjorde dei ikkje-kvotepliktige utsleppa rundt 1,8 mill. tonn CO 2 - ekvivalentar eller rundt 7 pst. av dei totale ikkje-kvotepliktige utsleppa. Den påfølgjande omtala i delkapitlet vil omhandle dei ikkje-kvotepliktige utsleppa.

Dei ikkje-kvotepliktige utsleppa i energiforsyning kjem hovudsakleg frå brenning av avfall

Brenning av avfall inkluderer forbrenning av både fornybare materiale (matavfall, trevirke etc.) og ikkje-fornybare kjelder. Forbrenning av fornybare kjelder inkluderast ikkje i utsleppsrekneskapet. Utsleppa frå ikkje-kvotepliktig energiforsyning kjem frå brenning av materiale og avfall som inneheld fossilt karbon, til dømes plast, og bruk av fossile energiberarar i mindre energianlegg, til dømes olje.

der spillvarmen blir nytta i fjernvarme. I tillegg er det noko utslepp frå bruk av fyringsolje og naturgass i fjernvarmeanlegg kor det blir nytta som spisslast og til beredskap, og frå bruk av kol til varme- og elektrisitetsproduksjon på Svalbard. Dei totale utsleppa frå avfallsforbrenning har auka frå om lag 200 000 tonn CO 2 -ekvivalentar i 1990 til om lag 950 000 tonn CO 2 -ekvivalentar i 2017. Dette skuldast mellom anna at innføringa av deponiforbodet førte til at meir avfall gikk til forbrenning.

Utslepp frå oppvarming i andre næringar og bustader er i hovudsak CO 2 frå forbrenning av fyringsolje og gass. Utsleppene frå denne kjelda er redusert med om lag 70 pst. sida 1990. Utsleppene gikk ned rundt 20 pst. frå 2017 til 2018, truleg som følgje av at fleire allereie har forberedt seg til forbod mot bruk av mineralolje til oppvarming som trer i kraft frå 2020.

Eksisterande verkemiddel

Hovudverkemiddelet for å redusere ikkje-kvotepliktig utslepp frå energiforsyning og oppvarming er CO 2 -avgift på mineralolje, parafin og naturgass. I tillegg kjem grunnavgift på mineralolje.

Det er i tillegg innført verkemiddel for å redusere utslepp frå oppvarming av bygg. Etter 2016 har det vore forbode å installere fossil oppvarmingsløysing i nye bygg gjennom byggteknisk forskrift. I juni 2018 fastsette regjeringa ei forskrift om forbod mot bruk av mineralolje til oppvarming av bygningar, som trer i kraft frå 2020. Regjeringa har i tillegg vedteke ei tilleggsregulering som inneber at bruk av mineralolje til oppvarming av driftsbygningar i landbruket blir forbode frå 2025. Enova har lenge støtta tiltak for redusert energibruk og utfasing av oljefyr både i bustader og hushald og yrkesbygg. Når forbodet trer i kraft i 2020 avsluttast støtta. I 2018 fikk nesten 2700 privatbustader støtte frå Enova til fjerning av oljekamin og oljetank. I tillegg fekk om lag 2500 privatbustader tilskott til å fjerne oljetank kombinert med kjøp av ein anna fornybar varmekjelde (til dømes varmepumpe), slik at meir ein 5200 oljetankar blei fjerna i 2018

Framskriving og utsleppsbane

I framskrivingane av dei ikkje-kvotepliktige utsleppa frå energiforsyning og oppvarming så vil utsleppa reduserast med om lag 28 pst. fram mot 2030, sjå tabell 13.2. Forbod mot bruk av mineralolje til oppvarming av bygningar er inkludert i utsleppsframskrivinga i figur 14.6.

Utsleppa frå forbruk av mineralolje til oppvarming i bustader og næringsbygg er reduserte med 84 pst. sidan 1990. Dersom ei slik utvikling hadde heldt fram, ville utsleppa i 2030 vere rundt 0,6 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar. Forbodet mot bruk av mineralolje til oppvarming av bygningar inneber at nedgangen blir framskunda slik at utsleppa i 2030 er anslått til 0,26 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar. Det er berekningsteknisk lagt til grunn at det vil vere nokre utslepp igjen, som følgje av bruk av gass, vedfyring og fordi forbodet opnar for visse unntak. Det er òg noko bruk av naturgass til oppvarming av bygg i Noreg.

I framskrivingane er utsleppa frå ikkje-kvotepliktig energiforsyning venta å halde seg om lag på dagens nivå på 1 mill. tonn.

Dei berekna tiltaka for energiforsyning som er inkludert i figur 14.6 er forbod mot bruk av mineralolje til byggvarme og byggtørk, auka utsortering og materialgjenvinning av plastavfall og av brukte tekstilar. Utsorteringstiltaka har ein kostnad over 500 kr/tonn CO 2 -ekvivalentar, men er inkludert fordi tiltaka inneber at måla i gjeldande rammedirektiv om avfall, som er tatt inn i EØS-avtala, blir nådd. For plast- og tekstilavfall vil auka utsortering og materialgjenvinning redusere delen fossilt materiale som forbrenn som restavfall og dermed føre til reduserte utslepp frå energiforsyning. I samband med Stortingets behandling av avfallsmeldinga vart det vedteke (Innst. 127 S (2017–2018), oppmodningsvedtak 485) å stille krav til utsortering og materialgjenvinning av plast og matavfall frå hushald og liknande avfall frå næringslivet. Tiltakskostnadene er usikre og det er stor forskjell på kor godt dei ulike tiltaka er utgreidde.

I Granavolden-plattformen står det at regjeringa vil innlemma bruk av mineralolje til bygningstørke og bygningsvarme i forskrift om forbod mot bruk av mineralolje til oppvarming av bygningar. Forbodet føreslås utvida slik at bruk av mineralolje til oppvarming og tørking av bygningar under oppføring og rehabilitering også omfattast. Endringane skal gjelde frå 2022, slik at bransjen får nok tid til å innrette seg etter forbodet. Unntak ut over dette tidspunktet er mogleg der det er nødvendig. Miljødirektoratet har berekna at forslaget frå regjeringa vil gi ei samla utsleppsreduksjon i perioden 2021–2030 på om lag 750 000 tonn CO 2 -ekvivalentar. Tiltaket er inkludert i figur 14.6.

I dag er det ikkje avgift på CO 2 -utsleppa frå forbrenning av avfall, men dei avfallsforbrenningsanlegga som leverer over 50 pst. av generert energi til industriformål er kvotepliktige. Det er per i dag tre slike anlegg. For anlegga som ikkje har kvoteplikt vil det bli innført pris på utslepp av klimagassar anten ved å innføre CO 2 -avgift eller kvoteplikt.

Som varsla i klimastrategimeldinga utgreier regjeringa høva til reduksjon av utslepp frå gass til oppvarming av bygningar. Miljødirektoratet og Noregs vassdrags- og energidirektorat har fått i oppdrag av Klima- og miljødepartementet og Olje- og energidepartementet å kartlegge bruk av gass til oppvarming av bygningar, og eksisterande verkemidlar som bidreg til å redusera bruken.

14.3.5 Produkt med fluorgassar og andre kjelder

Historiske utslepp

Utslepp frå produkt med fluorgassar (f-gassar) og andre kjelder utgjorde i 2018

Tal for 2018 er foreløpige.

2,9 mill. tonn CO 2 -ekv, rundt 5 pst. av dei totale utsleppa eller rundt 11 pst. av dei ikkje-kvotepliktige utsleppa. Utsleppa er ikkje omfatta av kvotesystemet. Mellom 2017 og 2018 var utsleppa relativt stabile.

F-gassane er delte inn i SF 6 (Svovelheksafluorid), PFK (Perfluorkarbon), og HFK (Hydrofluorkarbon). HFK-gassar er industrielt framstilte gassar som er nytta i kuldeanlegg, varmepumper, luftkondisjonering mv, og er den største kjelda til utslepp av f-gassar. Utsleppa har auka frå eit ubetydeleg nivå i 1990 etter at gassane vart fasa inn som erstatning for ozon-reduserande gassar. Utslepp av HFK var i 2017

Tal for 2017 er nytta fordi det ikkje er utarbeidd foreløpige tal for 2018 for HFK.

på 1,4 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar, og utgjorde 2,6 pst. av dei totale utsleppa av klimagassar, og rundt 5 pst. av dei ikkje-kvotepliktige utsleppa.

SF 6 er ein svært sterk og langliva klimagass som ein tidlegare hadde betydelege utslepp av frå magnesiumindustrien. Denne er no avvikla og den viktigaste utsleppskjelda er lekkasjar frå høgspentbrytarar der gassen er nytta som isolasjonsmedium. Utslepp frå SF 6 var i 2018

Tal for 2018 er foreløpige.

på 57 000 tonn CO 2 -ekvivalentar og stod for 0,2 pst. av dei ikkje-kvotepliktige utsleppa. Utsleppa er reduserte med 81 pst. sidan 2005.

Metanutsleppa frå avfallsfyllingar stod for 4 pst. av dei ikkje-kvotepliktige utsleppa i 2017. Desse utsleppa er halverte sidan 1990 på grunn av forbod mot å deponere våtorganisk avfall frå 2002 (utvida til alt nedbryteleg avfall i 2009) og oppsamling av gass frå eldre fyllingar.

Kjelder som løysemiddel, avløp og avløpsreinsing, kompostering og biogassanlegg, og bensin- og gassdistribusjon står for dei resterande 1,6 % av dei ikkje-kvotepliktige utsleppa. Utslepp frå avløp, primært lysgass, har blitt redusert sidan 1990 på trass av ein betydeleg folkeauke. Kompostering og biogassanlegg aukar, men er framleis ei lita kjelde til metanutslepp.

Verkemiddel

Det er avgift på import og produksjon av HFK og det blir gitt refusjon for gass som blir samla inn og destruert. Avgifta er på nivå med den generelle CO 2 -avgifta rekna i CO 2 -ekvivalentar. Gassane er òg regulerte i ei EU-forordning og gjennom Kigali-endringane av Montrealprotokollen. Noregs forplikting i høve til Kigali-endringane tredde i kraft 1. januar 2019 og EU-forordninga er revidert. Utslepp av SF 6 var tidlegare omfatta av ei frivillig avtale om reduksjon i utslepp, og effekten av denne avtala gjeld truleg også i dag. I Meld. St. 41 (2016–2017) vart det varsla at det vil bli vurdert verkemiddel og tiltak som reduserer utslepp av SF 6 frå høgspentanlegg i framtida. Deponiforbodet for nedbryteleg avfall vil halde fram med å vere det viktigaste verkemidlet for å få ned utslepp frå avfallsfyllingar.

Framskrivingar

Framskrivinga visar at utsleppa frå produkt med fluorgassar og andre kjelder er venta å gå ned med om lag 40 pst. i 2030. For HFK-utsleppa visar framskrivinga at dei vil gå ned i tida framover som følgje av eksisterande og planlagde reguleringar. Utsleppa er venta å vere berre 0,7 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar i 2030, ned om lag 48 pst. frå 2017. EUs reviderte forordning om fluorhaldige gassar frå 2014, (forordning 517/2014) er innført i Noreg gjennom produktforskrifta, og er teken inn i framskrivinga og medverkar særleg til nedgangen. Forordninga inneheld blant anna fleire forbod mot bruk av HFK-gassar med høgt globalt oppvarmingspotensiale (GWP)

Globalt oppvarmingspotensial (Global Warming Potential).

. Metanutslepp frå avfalldeponi er òg venta å halde fram med å minske framover.

Det er no avgrensa potensial for å redusere utsleppa av HFK ytterlegare utover det som ligg i framskrivinga. Miljødirektoratet utgreidde i 2018 to tiltak for å redusere utslepp av HFK-gassar ytterlegare. Desse er usikre og har såpass liten effekt utover framskrivinga at dei ikkje er presenterte som eit berekna reduksjonspotensial. Etterleving av dei delane av regelverket som er retta mot å avgrense bruk av og minimere utslepp av HFK må styrkjast for å sikre at vi får realisert dei utsleppsreduksjonane som er inkluderte i framskrivingane. Det er ikkje venta ytterlegare potensial for å redusera lekkasjer av SF 6 , og fokus framover bør derfor vere på å redusera auken av installert mengde gass i utstyr.

14.3.6 Skog og anna arealbruk (LULUCF)

Sektoren skog og anna arealbruk (Land use, land-use change, and forestry – LULUCF) skil seg frå dei andre sektorane i klimagassrekneskapen ved at den har både opptak og utslepp av klimagassar. Det blir òg berekna opptak og utslepp ved endringar i bruken av areala ved overgang mellom dei ulike arealkategoriane.

Frå 1990 til 2017 har det vore ein auke i både opptak og utslepp av klimagassar innan sektoren, men auken i netto opptak har vore betydeleg større enn netto utslepp, sjå figur 4.7. Netto opptak i sektoren utgjorde i 2017 25 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar. Dette svarar til nesten halvparten av dei samla norske utsleppa av klimagassar. Skog står for hovudparten av karbonopptaket i sektoren. I 2017 var det eit netto opptak i skog på 29 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar mot 11,5 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar i 1990. I tillegg hadde karbon i treprodukt eit lite opptak i 2017. Dei andre arealbrukskategoriane hadde eit netto utslepp som svarer til 4,3 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar i 2017 mot 2,6 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar i 1990.

Karbonlageret aukar i skog som har eit netto opptak. Den store auken i årleg nettoopptak frå hele skog og arealsektoren på 15,0 mill. tonn CO 2 -ekvivalentar frå 1990 til 2017, er i hovudsak eit resultat av eit auka karbonopptak i skog som følgje av auka planting i etterkrigstida og påfølgjande aktiv skogforvaltning.

Figur 14.7 Netto utslepp og opptak frå arealkategoriar i sektoren 'Skog og annan arealbruk' frå 1990–2017

Figur 14.7 Netto utslepp og opptak frå arealkategoriar i sektoren 'Skog og annan arealbruk' frå 1990–2017

Kjelde: Miljødirektoratet og NIBIO

Nye framskrivingar

Det er utarbeidd nye framskrivingar for skog- og arealbrukssektoren til denne klimalovrapporteringa. Framskrivinga omfattar dei ulike arealkategoriane og sektoren samla sett. Reglane for bokføring av opptak og utslepp varierer noko ved rapportering til Klimakonvensjonen, Kyoto-protokollen (gjeldande frem til 2020) og etter EUs regelverk (gjeldande frå 2021 til 2030). Her blir fyrst og fremst resultata med basis i konvensjonen presentert.

Når det gjeld utviklinga i arealbruken, syner framskrivinga størst endring for utbygd areal med ein auke på 11 prosent eller om lag 0,7 millionar dekar i 2030, og 22 prosent eller 1,5 millionar dekar i 2050 samanlikna med 2010. Mesteparten av arealet kjem frå avskoging. I følgje framskrivinga vil det likevel berre bli ein svak endring i storleiken på det totale skogarealet fordi nesten like mykje areal er venta å gå frå utmark til skog. Framskrivinga for dei andre arealkategoriane syner relativt svake endringar.

I den nye framskrivinga av opptak og utslepp for dei ulike arealkategoriane, er det nytta ein ny og betre modell (SiTree), nye tall frå Landsskogtakseringa og eit anna klimascenario (RCP 4,5) samanlikna med framskrivinga frå 2014 (som presentert i Nasjonalbudsjettet 2015). Det er også nokre skilnader i føresetnadane som er lagt inn i dei to modellane, slik at ein ikkje kan samanlikne tala frå dei to framskrivingane direkte.

Netto opptak for heile sektoren i tråd med reglane for rapportering til Konvensjonen, viser ei meir positiv utvikling enn ved førre framskriving. Som framskrivinga frå 2014 også viser, er det venta ein nedgåande trend i netto opptak frå 2010. Men den nye framskrivinga visar at netto opptak flatar ut frå 2040 og framover, og at opptaket igjen vil auke frå 2070.

Den norske skogen er no inne i ein vekstfase med høg årleg tilvekst. Årsaka til nedgangen i opptaket fram til 2040, er ein kombinasjon av mykje gamal skog som veks ut av sin mest produktive fase, aukande hogst som følgje av at mykje skog blir hogstmoden og låge investeringar i skogkultur dei siste tiåra. At nedgangen stopper opp, og at opptaket også aukar i andre halvdel av hundreåret, har ulike årsaker. Dels er det ein effekt av føresetnaden om eit varmare klima som gir ein auke i tilveksten utover i perioden. Vidare vil kombinasjonen av endra hogstnivå og hogstmønster, som endrar alderssamansetninga av skogen, og tilveksten over tid, påverke netto opptak. Dels er det også ein mindre effekt av klimatiltak i skog frå 2016 for å auke opptaket, samt auka bruk av genetisk foredla materiale. I tillegg vil ein gradvis auke i skogvernet til 10 %, med dei føresetnadene som er lagt til grunn i analysen, gje redusert hogst, og dermed reduserte utslepp på kort sikt.

Figur 14.8 Historisk og framskrive netto opptak i sektoren skog- og arealbruk for perioden 1990–2100 etter regelverket for rapportering under klimakonvensjonen

Figur 14.8 Historisk og framskrive netto opptak i sektoren skog- og arealbruk for perioden 1990–2100 etter regelverket for rapportering under klimakonvensjonen

Kjelde: NIBIO

Netto opptak i skog- og arealsektoren er utrekna til å bli 20,9 mill. tonn CO 2 i 2030, 14,6 mill. tonn i 2050 og 19,2 mill. tonn i 2100. Det er ein nedgang på høvesvis 4,6, 10,9 og 6,3 mill. tonn CO 2 samanlikna med 2017. Endringane framover vil i høg grad vere eit resultat av endringar i aldersklassestrukturen i norsk skog, dvs. meir eldre skog som har lågare opptak.

Den nye framskrivinga for forvalta skog er basert på ein vidareføring av dagens forvaltningspraksis, der endringane i framskrivingsperioden blir styrd av korleis skogen utviklar seg over tid, og kor den hogstmodne skogen er lokalisert til ei kvar tid.

Hogstkvantumet er basert på ein empirisk modell, der hogstvolumblir bestemt av ulike kjenneteikn på det einskilde skogbestand og driftstilhøve. Føresetnadane for framskrivinga av hogsten er tilnærma dei same som er nytta i utarbeidinga i referansebana etter EU sitt regelverk (og sendt EU).

Det er ikkje teke høgde for framtidige endringar i marknaden. Dersom marknaden for tømmer endrar seg framover og med det tømmerprisen, kan det medføre endringar i hogstvolumet og dermed gi avvik frå hogstkvantumet som ligg i framskrivinga. Dersom dei siste åras trend med auke i tømmerprisen held fram, kan det medføre eit større hogstkvantum enn i modellen og dermed eit lågare netto opptak enn det framskrivinga viser.

Figuren nedanfor viser utviklinga i netto opptak og utslepp for dei einskilde arealkategoriane; historisk fram til 2017 og framskriven til 2100.

Figur 14.9 Framskriving av netto opptak og utslipp for alle arealkategoriane fram til 2100, etter regelverket for rapportering under klimakonvensjonen. Historiske tall til og med 2017

Figur 14.9 Framskriving av netto opptak og utslipp for alle arealkategoriane fram til 2100, etter regelverket for rapportering under klimakonvensjonen. Historiske tall til og med 2017

Kjelde: NIBIO

Utsleppa i skog- og arealbrukssektoren er i hovudsak knytt til dyrking av organisk jord og til arealbruksendring frå skog til bygd areal og dyrka mark (avskoging). I 2017 var utsleppet frå avskoging i underkant av 2,2 mill. tonn CO 2 . I følgje dei nye framskrivingane vil avskoginga auke fram mot 2030 og 2050. Dei årlege utsleppa frå dyrka mark og beite viser ein stabil utvikling frå 2017 og framover.

Frå 2009 til 2016 har Noreg rapportert eit utslepp av klimagassar frå karbonlageret i treprodukt produsert i Noreg, fordi reduksjonen i lageret av treprodukt produsert innanlands, har vore større enn tilførsla til lageret. Dette har si årsak i at eksporten av tilverka produkt er redusert sidan 2009, medan eksporten av tømmer har auka tilsvarande. I 2017 blei det igjen rapportert eit opptak, og framskrivingane syner at det ligg an til et opptak for perioden 2021–2030. I framskrivingane er det berekna at Noreg kan bokføre ein auke i lageret av karbon i treprodukt på om lag 1,2 mill. tonn CO 2 årleg mellom 2021–2030.

Netto opptak i sektoren for skog og annan arealbruk inngår i forpliktinga under Kyotoprotokollen . Det er ikkje sett eit konkret mål for kva skog- og arealsektoren skal bidra med i oppfylling av Norges forplikting for 2020 men det er sett eit tak for mykje kvart land kan bokføre av netto opptak frå forvalta skog til oppfylling av forpliktinga. Dette taket svarar til 3,5 % av landet sine samla klimagassutslepp i 1990. For Noreg utgjer det om lag 1,75 mill. tonn CO 2 årleg. I tillegg skal landa inkludere opptak og utslepp frå skogreising og avskoging, samt frå beite og dyrka mark. Basert på siste rapporterte tall (NIR 2019) ligg Noreg an til å kunne bokføre eit netto opptak frå sektoren. Endeleg rekneskap kjem når rekneskapen for heile perioden 2013–2020 er klår.

Ved eit samarbeid med EU om oppfylling av klimamålet for 2030, må vi implementere EU sitt regelverk for skog- og arealsektoren. Regelverket gjeld for perioden 2021–2030, og det er ei forplikting om at sektoren skal gå i netto null for denne perioden. Det er fastsett reglar for utrekning av opptak og utslepp for kvar av dei fem bokføringskategoriane under sektoren. Faktisk netto opptak i forvalta skog skal bli målt i høve til ei referansebane, som er basert på ei framskriving av forvaltningspraksis i perioden 2000–2009. Eit høgare opptak enn referansebana vil bli bokført som eit opptak, medan eit lågare opptak vil bli rekna som eit utslepp. Det må gjærast nærmare analyser før ein kan seie noko om Noreg vil måtte bokføre eit utslepp for skog- og arealsektoren eller ikkje i perioden 2021–2030 dersom utviklinga blir i tråd med framskrivingane.

Det er viktig å sjå forvaltninga av skog i eit langsiktig perspektiv på grunn av den lange rotasjonsperioden for skog under eit nordleg klima. Den største effekten av skogtiltak som blir sett i verk i dag, vil først komme etter 2030. For å nå det langsiktige temperaturmålet i Parisavtala, tar partane sikte på å oppnå ein balanse mellom opptak og utslepp av klimagassar i andre halvdel av dette hundreåret. Opptak i skogen, også den norske, vil spele ei viktig rolle når det gjeld å kunne nå denne balansen. Dei nye framskrivingane som viser ein trend med auke i netto-opptaket, støttar opp under dette.

Klimatiltak i skog- og arealsektoren

I etterkant av klimaforliket er det sett i gang fleire tiltak med formål å auke opptaket og redusere utsleppa frå skog- og arealsektoren. Regjeringa har dei siste åra gjennomført ei pilotordning for skogplanting på nye areal som klimatiltak. Evalueringa av pilotordninga ble lagt fram i mars og blir nå vurdert av Klima- og miljødepartementet og Landbruks- og matdepartementet. Deretter blir det teke stilling til det vidare arbeidet med planting av skog på nye areal som klimatiltak. Regjeringa har òg innført klimatiltak i eksisterande skog som tilskot til gjødsling av skog og tettare planting etter hogst. Skogplanteforedlinga er òg styrkt for å sikre skogplanter som medverkar til eit høgt karbonopptak og som er godt tilpassa eit endra klima. I tillegg har regjeringa sett i gang eit arbeid med å restaurere tidlegare drenert myr.

Forslag om endring av reglene om nydyrking var på høyring hausten 2017. Lovendringa opnar for å gi regler om nydyrking i forskrift for å ta omsyn til klima. Samstundes ble det foreslått endringar i nydyrkingsforskrifta, kor innføring av eit forbod mot nydyrking av myr var det mest sentrale. I tillegg opnar regelen for at kommunen kan gje dispensasjon frå forbodet i særskilde tilfelle. Prop. 39 L (2018–2019) Endringer i jordlova mv. (klimahensyn ved nydyrking) ble handsama av Stortinget i april 2019, og lovendringa trådde i kraft 1. juli 2019. Landbruks- og matdepartementet arbeider nå med å fastsette endringar i nydyrkingsforskrifta. Uavhengig av forbodet vil ein framleis rapportere og bokføre utslepp frå tidlegare dyrka myr.

Regjeringa vil vurdere å utvikle vidare og styrke desse tiltaka, og vil òg utreie og utvikle vidare andre moglege tiltak for å auke opptaket og redusere utsleppa frå sektoren, mellom anna moglege tiltak og verkemiddel for redusert utslepp frå avskoging i Noreg.

Regjeringa vil òg medverke til auka bruk av tre i bygg og vurdere andre tiltak som kan medverke til å auke lageret av karbon i langlevde treprodukt. Bruk av tre i bygg kan erstatte andre og meir utsleppsintensive materialar. I tillegg kan substitusjonseffektar og effektar av bruk av bi- og restprodukt gje reduserte utslepp i andre sektorar. Kostnadar vil inngå som del av vurderinga.

Dei fleste tiltaka i primærskogbruket gir effekt først på lengre sikt, ut over 2030. Som nemnd over, er det likevel viktig å gjennomføre tiltak i denne sektoren fram mot 2030, for å få dei langsiktige effektane så tidleg som mogleg. Enkelte av tiltaka i sektoren vil kunne medføre konsekvensar for naturmangfald og andre miljøomsyn, og tiltaka må derfor avvegast og innrettast i høve til slike omsyn.