Det er eit uttrykt mål i landbrukspolitikken at kvinner og menn skal ha dei same moglegheitene til å drive næringsverksemd innanfor landbruk og landbruksbaserte næringar. Haldningsskapande arbeid, økonomiske verkemiddel og gode, funksjonelle velferdsordningar er viktige for å bidra til likestilling og rekruttering til landbruket over heile landet.

Statistikk frå søknad om produksjonstilskott viser at det i 2018 var 37 700 enkeltpersonsføretak (verksemder med personleg brukar) i jordbruket. Av desse var 16,1 pst. kvinner. I 2017 var talet på jordbruksføretak drevne av kvinner 15,7 pst., mens det var på 12,9 pst. i 1999. Denne statistikken gir likevel ikkje eit fullstendig bilete av kvinnene si samla deltaking i drifta av norske jordbruksføretak. Dette sidan det berre er éin person som kan stå oppført som søkjar per enkeltpersonsføretak. Det er også mange kvinner som deltek i drifta på gardsbruk som ikkje er drevne som enkeltpersonsføretak, og for slike verksemder som til dømes ansvarleg selskap, har ein ikkje informasjon om det er menn eller kvinner som deltek i drifta.

Dei siste åra har talet på kvinnelege eigarar av landbrukseigedommar auka noko. I følgje Budsjettnemdas tal frå SSB, var det ved utgangen av 2017 om lag 162 300 landbrukseigedommar med minst 5 dekar eigd jordbruksareal. På 69 pst. av eigedommane er det mannleg eigar, mens kvinner eigde 25 pst. av eigedommane. For dei resterande eigedommane er eigaren til dømes eit aksjeselskap, anna selskap, ein utanlandsk eigar eller at eigaren ikkje er oppgitt. Gjennomsnittsalderen for kvinnelege eigarar er høgare enn for menn. Derimot er kvinner som driv jordbruksbedrifter gjennomgåande litt yngre enn menn. Gjennomsnittsalderen for aktive kvinnelege brukarar er i 2017 på 48,6 år, noko som er 3,5 år lågare enn for menn. Kvinnelege brukarar er i gjennomsnitt 12 år yngre enn alle kvinnelege eigarar. Det kan over tid sjå ut til at kvinner i mindre grad tek over jordbruksbedrifter for å drive jordbruk sjølv. Det er i mange samanhengar òg peika på at gardsoverdragingar til kvinner ofte gjeld enker som eig garden i ein overgangsperiode. Det er vanlegare med høgare utdanning for nye eigarar blant kvinner enn blant menn, og i aldersgruppa under 39 år har 58,9 pst. av kvinnene og 20,9 pst. av mennene utdanning på universitets- og høgskolenivå.

Innanfor det tradisjonelle jordbruket er kvinnedelen høgast blant bønder med hestar og/eller geiter og innanfor saueproduksjon. Kvinnedelen er lågast blant produsentar som driv med storfe. Kvinner driv generelt jordbruksbedrifter med mindre areal enn menn.

Dei siste 10–20 åra har utviklinga av andre landbruksbaserte næringar innanfor lokalmat, reiseliv, velferdstenester med garden som arena til skole, omsorg og arbeid (Inn på tunet) og serviceyting generelt vore god. Utvikling av entreprenørskapsverksemd på desse områda krev ofte ein annan kompetanse enn den tradisjonelle landbruksfaglege kompetansen. Kvinner er særleg aktive innan desse næringane.

Kvinner har i fleire år blitt prioriterte ved tildeling av midlar over jordbruksavtalen til investering og bedriftsutvikling (IBU-midlar) i landbruket. Kvinneretta tiltak er definert som tiltak som primært har kvinner som målgruppe, gir sysselsetjing hovudsakeleg for kvinner eller har kvinnelege søkjarar. Prosentdelen kvinnelege mottakarar av investerings- og bedriftsutviklingstilskott er framleis høg, særskild innanfor landbruksbasert næringsutvikling utanom tradisjonelt jord- og skogbruk. Prosentdelen av tilsegna til kvinner innan bygdenæringar blei redusert frå 79 pst. i 2017 til 75 pst. i 2018. Prosentdelen løyvingar til kvinneretta tiltak innan tradisjonelt jord- og hagebruk var i 2018 på 46 pst., ein nedgong frå 48 pst. i 2017.

Innovasjon Noreg peikar i årsrapporten sin for 2018 på at årsaka til ein relativt stor prosentdel kvinneretta tilsegner innanfor landbruksbaserte næringar kan vere eit resultat av ei medviten satsing på kvinnetiltak, med handlingsplanar, eit godt fungerande nettverk og informasjons- og mobiliseringsarbeid.

Landbruks- og matdepartementet har bedt Innovasjon Noreg om å arbeide vidare for å auke kvinnerepresentasjonen i styre og i leiinga for verksemder som tek imot støtte, og å synleggjere statistikk knytt over utviklinga innanfor aktuelle program og tenester. Det blir rapportert på resultatmål og resultatindikatorar som vedkjem kvinner og kvinneretta tiltak.

Dei fylkesvise midlane til rekruttering og kompetansebyggjande tiltak er retta inn mot næringsutøvarar med mål om å bidra til auka verdiskaping i landbruket. Midlane skal òg nyttast til likestillingstiltak i næringa. For 2018 rapporterte fleire fylkeskommunar at midlane mellom anna blei nytta til kvinneretta tiltak som til dømes eigne ammekukurs, og til ulike kvinneprosjekt som «Jenter i landbruket» og organisert kvinnenettverk.

Styrking av velferdsordningane i jordbruket

Gode velferdsordningar i landbruket er viktig for å bidra til rekruttering og landbruk over heile landet. Tilskott til avløysing ved ferie og fritid bidreg til finansiering av leigd arbeidshjelp og på den måten til at husdyrprodusentane kan ta ferie og få ordna fritid. Satsane for avløysartilskott ved ferie og fritid blei auka med nær 6 pst., som utgjer ei auka løyving på 66,4 mill. kroner. Med dette blei maksimalt avløysartilskott per jordbruksføretak heva med 4 700 kroner til 83 400 kroner per år.

Ved jordbruksoppgjeret 2019 var avtalepartane samde om å endre regelverket for tilskott til avløysing ved sjukdom og fødsel, for å gi fedre auka høve til å motta tilskottet når dei tek ut foreldrepermisjon for å ta seg av barnet det første leveåret. Dette gir ein auke i løyvinga til tilskottet på 1,5 mill. kroner i 2020.

Tilgang på kompetente landbruksvikarar er viktig for at jordbruksføretak kan få tilfredsstillande arbeidshjelp i situasjonar med alvorleg sjukdom og skade. Løyvinga til tilskott til landbruksvikarverksemd blei difor auka med 2,3 mill. kroner. Dette for å auke talet på landbruksvikarar og for å heve satsen per årsverk med landbruksvikarbistand frå avløysarlaga. I fjorårets jordbruksavtale for 2019 blei partane samde om ein monaleg auke på 80 mill. kroner i tilskott til avløysing ved ferie og fritid, og ved sjukdom, svangerskap og fødsel mv.

Likestilling i reindrifta

Arbeidet med likestilling i reindrifta i Noreg krev ein samla innsats frå fleire aktørar, både frå det offentlege, frå næringa sjølv og frå organisasjonar. I 2017 var 75 kvinner innehavar av sin eigen siidaandel, noko som utgjer 14 pst. av i alt 541 siidaandelar. Hovuddelen av desse er mellom 31 og 50 år gammel. I alt blir 147 årsverk utførte av kvinner i reindrifta. Dette er en reduksjon på 2 årsverk samanlikna med det førre driftsåret. Av meldingar om reindrift går det fram at kvinner eig 24 pst. av det samla reintalet i Noreg. Avtalepartane er samde om å nytte dei ulike verkemidla som finst for å fremje likestilling i reindrifta. Arbeidet har som mål å oppnå likestilling i eit langsiktig perspektiv, og det er viktig at ein arbeider kontinuerleg med målretta tiltak. Gjennom reindriftsavtalen har reindriftskvinner høve til å søkje om midlar til kvinneretta tiltak. Likeeins kan Norske Reindriftsamers Landsforbund (NRL) søkje om midlar til utviklingsprosjekt. Det er viktig at NRL legg til rette for fleire kvinner i eigen organisasjon. Det gjeld både i NRL sitt styre og i lokallaga. Krav om at prinsippa i likestillingslova om kjønnsrepresentasjon ved oppnemning og val skal gjelde som grunnlag for tildeling av støtte til organisasjonen, er førte vidare i Reindriftsavtalen 2019/2020. I samanheng med forhandlingane om Reindriftsavtalen 2019/2020 blei avtalepartane samde om å innføre eit eige tilskott til kvinner med eigen siidaandel.

Likestilling og mangfald i Landbruks- og matdepartementet

Lærlingen og personen i overgangsarbeid er ikkje med i oversikta.

Departementet har over lang tid hatt merksemd på kjønnsbalanse på leiarnivå i departementet og i dei ulike stillingskategoriane på leiarnivå og i dei ulike stillingskategoriane i departementet. Lønnsforskjellen mellom kvinner og menn er liten i departementet. I stillingsgruppene rådgivar og avdelingsdirektør har kvinnene høgare løn enn mennene. Fleksible arbeidstidsordningar og ordningar for arbeid heimanfrå skal leggje til rette for fleksibilitet i ulike livsfasar for tilsette av begge kjønn ved behov. Kvinnene utgjer 57 pst. av arbeidsstokken i departementet. Kvinnene utgjer eit fleirtal av dei tilsette både i sakshandsamargruppa og i mellomleiargruppa. I tråd med regjeringa si målsetjing om å få flest mogleg i arbeid, òg dei med hòl i CV-en, nedsett funksjonevne og andre som har vanskeleg for å komme inn på den ordinære arbeidsmarknaden, har departementet engasjert ein person i overgangsarbeid gjennom Fontenehuset. Sjukefråværsstatistikken og foreldrepermisjon viser tal frå heile året, dei andre tala er per 1.1.2019. For omtale av likestilling i dei underliggjande verksemdene, sjå dei respektive årsrapportane. Det er ikkje avdekt barrierar mot likestilling i verksemdene.

Kjønnsbalanse

Løn

Tal menn

Menn %

Tal kvinner

Kvinner %

Total (N)

Menn (kr)

Kvinner (kr)

Kvinner % av menn si løn

Totalt i verksemda

I år (2018)

60

43

80

57

140

728 532

662 570

91

I fjor (2017)

58

42

81

58

139

704 324

641 499

91

Toppleiing (departementsråd, kommunikasjonssjef og ekspedisjonssjefar)

I år

4

67

2

33

6

1 248 750

1 207 500

97

I fjor

4

67

2

33

6

1 210 285

1 172 500

97

Mellomleiing (avdelingsdirektørar)

I år

9

47

10

53

19

854 689

876 215

103

I fjor

8

44

10

56

18

824 825

842 105

102

Kategori 1 (spesialrådgivarar, fagdirektørar, underdirektørar og arkivleiar)

I år

11

65

6

35

17

772 095

735 533

95

I fjor

10

67

5

33

15

748 340

720 512

96

Kategori 2 (seniorrådgivarar)

I år

31

40

46

60

77

644 461

628 698

98

I fjor

30

38

48

62

78

628 869

611 440

97

Kategori 3 (rådgivarar)

I år

5

28

13

72

18

510 680

540 123

106

I fjor

6

32

13

68

19

510 260

525 000

103

Kategori 4 (konsulentar)

I år

-

-

3

100

3

-

491 167

-

I fjor

-

-

3

100

3

-

472 900

-

Deltid

Mellombels tilsetjing

Foreldrepermisjon

Sjukefråvær 1

Menn %

Kvinner %

Menn %

Kvinner %

Menn %

Kvinner %

Menn %

Kvinner %

2018

5,2

15,0

8,8

1,3

0

3,9

3,3

6,8

2017

4,9

14,3

8,2

6

0

2,4

1,3

5,1

1 Tala frå 2017 viser berre legemeldt fråvær. Tala frå 2018 er samla sjukefråvær fordelt på kjønn.